Xornal de Tabeirós-Terra de Montes

Capitán Gosende alumea os camiños dun Cerdedo alternativo

30/8/2026

O colectivo daralle a benvida ao outono guiando tres roteiros solicitados por outras tantas asociacións culturais da provincia

Calros Solla

Fronte Portalén, no monte do Seixo (ano 2012).

Dende maio de 2002, inauguración en Cerdedo do itinerario histórico-literario Roteiro Sarmiento, os membros do colectivo Capitán Gosende asumimos a responsabilidade de ofrecerlle ao público interesado en coñecer os nosos valores históricos, etnográficos, mitolóxicos, arqueolóxicos, medioambientais... un abano de actividades que combinan a inmersión no medio natural coa indispensábel esexese dos diversos aspectos da súa antropización.
En definitiva, tentando compensar o empacho de culturiña oficial mainstream e subvencionada, Capitán Gosende mostra e divulga de balde a esencia dun Cerdedo alternativo: Roteiro Sarmiento (dende 2002), Roteiros Arenco e Cavianco (dende 2005), Roteiro da Montaña Máxica (dende 2005), Roteiro da Pantalla (dende 2011), Roteiro polo Pedre Milenario (dende 2013), Roteiro do Crime de Pardesoa (dende 2024)... Niso seguimos, oufanos e satisfeitos, vinte e catro anos despois.
Ininterrompida no tempo, a organización desinteresada desta oferta de lecer instrutivo atraeu milleiros de visitantes (directos ou inducidos polo boca orella) á comarca de Montes. Deixaremos a súa calada repercusión económica para outra ocasión, mais, poden facer vostedes números.
Neste senso, a tempada de outono 2026 preséntase para os de Capitán Gosende ateigada de eventos que, aproveitando a cortesía destas páxinas e sempre ao arbitrio da meteoroloxía, dispóñome arestora a adiantarlles:

O día 5 de setembro, sábado, os integrantes da Tertulia Literaria Nieves Ibarra de Nigrán (unha cincuentena) tomarán parte nunha andaina guiada polo monte do Seixo, a Montaña Máxica. A solicitude formalizouse tras a exitosa presentación, na biblioteca pública da localidade, do libro Andrómenas e credos. Suma mitolóxica de Cerdedo e Montes (Ed. Morgante, 2026). Se non hai novidade, acompañarei polo alto da montaña os amigos do club de lectura nigranés a través das estacións arqueomíticas do famoso R1 (itinerario Chan de Mamas>Portalén). Debullarei na súa grata presenza os relatos lendarios obtidos da tradición popular referentes á Mámoa Ghrande (necrópole megalítica de Chan de Mamas-tumba do Tecelán de Carballás), as lagoas de Xestido (vila asolagada de Trentinán-acervo mítico da santa Mariña), o Almadraque de Pirocha (mitema da moura doncela), Trampa do Lobo (vestixios dun cortello lobeiro), a Cruz do Seixo (ara solis), Portalén (soleira do Máis Alá) e o Marco do Vento (colosal pedrafita, fito de deslinde ancestral). Tras a camiñada, reporemos forzas nun estabelecemento hostaleiro de Forcarei.
O día 19 de setembro, sábado, o portal web Historia de Galicia, que adoito escolle o chan de Cerdedo e Montes como escenario para as súas “Rutas de Historia”, comunicounos o interese por apadriñar un novo roteiro guiado polo monte do Seixo. Para a ocasión, acompañarei as persoas inscritas (outra cincuentena) polo escaparate lendario resultante da combinación das rutas R3 e R4 (itinerario Chan de Mamas>Outeiro do Castro), facendo parada nas estacións arqueomíticas da Fontefría (mitemas da vea de ouro e do tesouro agochado), o outeiro do Coto (cimeira da serra do Cando: 1.015 m de alt.), as lagoas de Xestido, o outeiro da Cama (recanto propiciador da fertilidade humana), a Laxa Mosqueira (albo favorecedor da fertilidade animal), as Pedras Quileiras (petoutos cabalados e de embade), a mámoa de Xestido e as Pedras Ghiadas (túmulo e aliñamento megalítico), até chegar ao pé da peneda do outeiro do Castro ou Castro Ghrande (mitema da moura casadeira –a Pedra do Talle–, o rato Rabisaco, a Besta Branca, a galiña dos pitos de ouro...). Como procede, a actividade rematará cun xantar de fraternidade na comarca.
Se non xorde atranco, concluídas ambas camiñadas, o número de visitantes guiados polo monte do Seixo superará a cifra dos 5.500. Moito se teñen lucrado algúns galopíns deste labor entusiasta que, supondo un antes e un despois, fixo xurdir da nada as marcas “Portalén” e “Montaña Máxica”, forxando asemade un ámbito perdurábel e privilexiado de interpretación da nosa mitoloxía popular. Esta iniciativa, sostida pacientemente no tempo, incorporou a Cerdedo e Montes aos selectos destinos que teñen “algo diferente que ofrecer”. De calquera xeito, consonte o pensamento de Plutarco, beneficiar un ingrato é o mesmo que perfumar un morto; aínda que, segundo a sabedoría popular: cando os desagradecidos esquezan quen os axudou, a miseria refrescaralles a memoria.

Non hai dúas sen tres. O día 4 de outubro, domingo, o Instituto de Estudos Miñoráns (IEM), co gallo das súas “Xeiras alén Miñor”, conducirá até Cerdedo un grupo de cincuenta persoas, alistadas noutra actividade coorganizada co Colectivo Capitán Gosende. Nesta ocasión, farei de guía nunha nova edición do Roteiro Cavianco. Realizarase o percorrido non só por facer perna, senón tamén para divulgar (e ao tempo, valorizar) o patrimonio material e inmaterial agochado nas ribeiras do río do Seixo, “o río da Montaña Máxica”, como algúns xa o alcuman na Internet. Comezaremos a andaina no lugar do Campo e aldea de Meilide, a carón da capela do Loreto (séc. XVIII). Descenderemos pola costa do Ladrillo, deténdonos no Campo das Laudas (memorial das vítimas cerdedesas do franquismo) e fronte ao pazo das Raposeiras (sécs. XVI-XVIII) (casa natal do capitán Gosende e do padre Sarmiento). Proseguiremos o descenso pola congostra dos Portamuíños, atravesaremos a ponte homónima (construída durante a II República) e, deseguido, ascenderemos a corredoira do Rapenlo para chegar á aldea de Cavenca (capela do San Salvador e pazo de Cavenca (sécs. XVI-XVIII) ou casa de Rosalía de Castro). De Cavenca, avanzaremos polo camiño dos defuntos até acadar a aldea da Cavadosa (ponte medieval). Durante o traxecto non nos afastaremos en ningún momento do río do Seixo, que nos irá agasallando, cantareiro, co seu rico patrimonio natural, etnográfico e mitolóxico: as Veighas das Almas, o pozo Fumeghas, o pozo Sangoento, unha restra de pontes e muíños (entre eles, o muíño das Xilas, o de Pedraboa (en Meilide), o de Herdeiros de Riba, o de Herdeiros de Baixo e a ponte da Laxa (en Abelaíndo)...). Tras o paseo interpretado, celebraremos a vida e a amizade xantando xuntos en Forcarei.
En resumo, o Colectivo Capitán Gosende é artífice en Cerdedo e no máis da comarca dunha variada proposta de roteiros cheos de contido e coñecemento do medio –en constraste coa atonía e vacuidade dos reclamos institucionais–. Esta angueira, gratis et amore, vímola desenvolvendo, como dixen, dende hai máis de dúas décadas.
A axenda cultural deste outono suporá abofé un sobresforzo, porén, malia o motor ir evidenciando o avance do contaquilómetros, o estímulo orixinal permanece incólume.
Aborrecemos a impostura política e facemos gala de non ser profetas en terra propia. Esta anomalía é síntoma dunha doenza endémica, crónica e enquistada. En compensación, a nosa humilde intervención cultural goza da xeral aceptación e recoñecemento dos de fóra, que veñen atraídos pola nosa perspectiva. Non cabe dúbida que esta folla de ruta e de servizos posibilitaron o meu ingreso no padroado do Museo do Pobo Galego. A dignidade é carísima e tamén de balde. Xa nos advertira Confucio: “Non fagas o ben se non tes a forza para soportar a ingratitude”.

Cartel da campaña turística ideada en 2017 por Capitán Gosende.

Guía do Roteiro polo Pedre Milenario.- Eira Grande de Pedre (ano 2013).

Roteiro da Montaña Máxica (ano 2019).

Roteiro da Pantalla.- Ao pé do peto de ánimas de Vichocuntín (ano 2014).

Roteiro Sarmiento (Cerdedo).- ponte dos Portamuíños (ano 2020).

Guiando romeiros cara ao Alén.

Roteiro da Montaña Máxica.- Autobuses chegados de todos os puntos de Galicia.

Roteiro do Crime de Pardesoa (ano 2024).

Visitantes portugueses desembarcando no alto do Seixo (ano 2007).

Roteiro mitolóxico e antieólico polo monte do Seixo.

0 Comentários

Memoria Democrática en Cerdedo. 90 anos dos asasinatos de Francisco Arca e Secundino Bugallo na Ponte do Barco

25/8/2026

0 Comentários

Adrián Coto Couceiro

A ditadura fascista do xeneral Franco deixounos como herdanza a coñecida “ruptura pactada”, ese acordo entre o réxime e a grande maioría da súa oposición, que permitiu que a cúpula franquista puidera seguir sendo elite na democracia, coa grande ironía que supuxo que algúns dos pais da democracia foran destacados franquistas.
A “loubada” Transición foi apuntalada por unha versión historiográfica dominante que falaba dun reparto de culpabilidade, describindo a guerra como “unha guerra entre irmáns”. Seguir equiparando a responsabilidade dos dous bandos foi unha maneira de continuar coa represión.
No momento actual, ollamos como se normaliza un discurso neofranquista que avanza en tódolos ámbitos, e que xa ameaza desenfreado coa derrogación da Lei da Memoria Democrática no caso de que se materialice o tándem Feijóo-Abascal como futuro goberno do Estado. É imprescindible seguir dando a coñecer a verdade da nosa historia recente para frear ese revisionismo ultradereitista que vai conquistando institucións, medios de prensa e redes sociais; e que constitúe unha ameaza real para a convivenza democrática.
Aínda que durante a Guerra Civil en Galiza non se produciu unha fronte de batalla, estímase que houbo entre 5000 e 7000 persoas mortas no noso país por represión directa só nos primeiros meses despois do golpe fascista de xullo do 1936.
Julio Prada Rodríguez, Catedrático de Historia Contemporánea na Universidade de Vigo, aclara para O Salto que “unha das particularidades máis destacadas de Galicia foi precisamente que a represión acadou unha importante dimensión nun territorio onde practicamente non existiu guerra aberta. Noutras rexións a violencia foi consecuencia tanto do conflito militar como da persecución política; en Galicia, pola contra, a represión converteuse desde o primeiro momento nun mecanismo central de construción do novo poder franquista”, así como que “a forma máis habitual de violencia foi a represión extraxudicial. Moitas vítimas foron asasinadas sen pasar por ningún procedemento xudicial mediante os chamados paseos, as sacas ou a aplicación da denominada lei de fugas. A finalidade destas prácticas non era só eliminar aos opositores, senón transmitir unha mensaxe de terror ao conxunto da poboación para impedir calquera tentativa de oposición.”

Socialización do terror fascista como elemento exemplarizante

Os sublevados sabían moi ben que os efectos do terror só existen se se publicitaban adecuadamente os seus resultados, de ahí a razón dos fusilamentos nas cunetas dos cruces de camiños ou estradas importantes. Nunha área tan dispersa como Galiza isto era clave para facer visible o terror.
O 13 de agosto, o colectivo A Lumieira da Terra de Montes organizou de novo a homenaxe a Francisco Arca Valiñas e Secundino Bugallo Iglesias, cando se cumpren 90 anos das súas torturas e salvaxes asasinatos por parte de membros da Falanxe na cuneta do quilómetro 74 da antiga estrada entre Pontevedra e Ourense. Fontes do colectivo A Lumieira describen para O Salto os asasinatos da Ponte do Barco coma exemplos paradigmáticos da macabra estratexia fascista de socialización do terror.
Francisco e Secundino eran canteiros de profesión, e foron dirixentes da Sociedade de Agricultores “El Trabajo” de Figueiroa, ligada ao sindicato CNT e que formaba parte da Federación de Agricultores e Obreiros de Cerdedo, con sede na Casa do Pobo de Deán.
Secundino Bugallo xogou un papel clave na xénese de Izquierda Republicana no concello de Cerdedo, formación política que fará unha defensa activa dos obreiros da bisbarra encarcelados por participar en actos de solidaridade coa folga xeral revolucionaria de outubro do 34.
Francisco Arca, xunto co seu fillo e outros veciños, foi condenado a catro meses de cadea por irromper a misa do Xoves Santo na igrexa de Figueiroa (Cerdedo-Cotobabade), para defender a vontade dunha parte significativa dos veciños da parroquia ante as prácticas corruptas e a intrasixencia do crego, que se opuña a que as persoas que manifestaran un certa conciencia crítica durante a sú vida foran enterradas no camposanto parroquial, así como á construcción dun cemiterio laico.
Unha vez se produciu a sublevación fascista, Secundino Bugallo e Francisco Arca uníronse ao comité de emerxencia de Cerdedo que defendeu a legalidade dun goberno elexido democraticamente, chegando incluso a plantarlle fronte na ponte Valoutas á Garda Civil que se dirixía coa idea de prender aos representantes locais republicanos. Como consecuencia deste enfrontamento, algunhas persoas son detidas e outras teñen que agocharse nos montes da zona para ser apresadas días despois.
Este foi o caso de Secundino e Francisco que foron recluidos no cuartel da Garda Civil de Cerdedo. Na noite do 12 ao 13 de agosto, os dous canteiros van a ser sacados do cuartel por un grupo de falanxistas e levados até as proximidades da Ponte do Barco, na parroquia de Pedre. Alí van ser brutalmente torturados e asasinados polos paramilitares fascistas. Os seus corpos mutilados van ser abandoados na cuneta, para seren descubertos na mañá do 13 de agosto polos viaxeiros do coche de liña, entre as que se atopaba a muller de Francisco, que se dirixía a Pontevedra na procura de novas sobre o seu home.
Adrián Vilas, tataraneto de Secundino Bugallo, relata para O Salto que foi o seu propio bisavó, José Bugallo Lois, un dos fillos de Secundino, quen foi recoller os corpos nun carro de vacas e que o crego de San Martiño de Figueiroa non permitiu que foran soterrados no cemiterio da súa parroquia, tendo que darlles sepultura nunha fosa común en Pedre, máis fóra tamén do recinto do camposanto.
Adrián tamén nos conta que outro dos fillos de Secundino, Gerardo Bugallo Lois, igualmente sindicalista, estivo recluido no cuartel co seu pai, e salvou a vida no último momento. Foi mobilizado á forza polo bando fascista para loitar na Batalla do Ebro. En abril do 39, unha vez rematada a guerra, regresaba á casa nun tren que fixo parada en León. Ao ser recoñecido na estación por un dos falanxistas que participara nos asasinatos da Ponte do Barco, éste non dubidou en matalo, disparándolle polas costas.

Pola súa parte, o fillo de Francisco, Rogelio Arca Rivas, igualmente canteiro de profesión, atopábase en Madrid cando se produciu o golpe de estado, alistándose na primeira Columna Confederal que se organizou para defender a capital do Estado ante as avanzadillas dos mercenarios do exército franquista que chegaban pola Serra de Gredos. Posteriormente, a súa columna foi reconvertida na 39 Brigada Mixta que combateu até decembro do 36 na fronte de Aragón. Dita compañía regresou a Madrid ese Nadal para desfrutar duns días de descanso, e o día 21 de decembro de 1936, foille comunicada a Rogelio a nova do vil asasinato do seu pai durante o almorzo que compartía cos seu compañeiros na pensión onde estaban aloxados.
Rogelio tamén foi quen, xunto cos seus compañeiros de unidade e ás Brigadas Internacionais, de conter a embestida fascista durante a Batalla do Jarama, salvando a súa vida de milagre en máis dunha ocasión. Seguiu loitando pola defensa da legalidade republicana en diversas frontes ata o 29 de marzo de 1939, cando foi finalmente capturado na localidade turolense de Camarena de la Sierra, para ser trasladado e confinado en terribles condicións de hacinamento nunha Praza de Touros de Teruel convertida en campo de concentración.
Unha vez saíu de alí, foi integrado nun batallón disciplinario e recluído nos calabozos do cuartel de Lugo ata que lle foi considerada como condonada a súa pena. De volta na casa, tivo que cargar cunha realidade de escarnio e exclusión social nun Cerdedo asolagado polo terror franquista.

Represión franquista contra as mulleres no rural galego

Nun contexto onde un catolicismo integrista pasou a dominar cada recuncho da vida diaria, exercendo un control sobre a sociedade que sería a envexa de calquera outro réxime totalitario de partido único, as mulleres de Francisco Arca e Secundino Bugallo foron vítimas de continuas vexacións. Víanse obrigadas a vivir baixo un clima de coerción constante que pretendía estigmatizalas diante da súa comunidade, tratando de convertelas nun exemplo a evitar para o resto da veciñanza.
Como resultaba habitual, a represión para as familias non rematou cos seus terribles asasinatos. Adrián Vilas aclara que a súa tataravoa Filomena Lois Iglesias, a quen chegou a coñecer, tiña que enfrontarse a miúdo a situacións de presión por parte dos falanxistas que trataban de transmitirlle a sensación de que estaba baixo vixilancia. Filomena evitaba baixar ao pobo de Cerdedo, onde por exemplo non podía ir á farmacia, e recordaba tamén a desfeita que deixaron na súa casa os paramilitares franquistas cando foran alí requisar as armas do seu home xa morto.
Adrián conta tamén como a súa tataratía Victorina foi rapada polos falanxistas nun muíño da aldea. Estaba casada cun irmán de Secundino que, ante as ameazas franquistas, se viu obrigado a marchar a Estados Unidos para endexamais voltar á súa terra. Como xa non podían coller ao seu home, Vitorina foi o branco das represalias.
O profesor Julio Prada Rodríguez, autor, entre outras obras, de Franquismo e represión de xénero en Galicia explica para O Salto que “a represión franquista non remataba co fusilamento, encarceramento ou fuga dos homes considerados desafectos. Nas zonas rurais galegas foi frecuente que as súas esposas, nais, irmás ou fillas continuasen sendo obxecto de persecución, tanto pola súa relación familiar cos represaliados como por constituíren unha vía de presión sobre os fuxidos e sobre as súas redes de apoio. Moitas mulleres convertéronse así en auténticos reféns da política represiva franquista. O castigo pretendía marcar publicamente a súa suposta condición de desafectas e devolvelas ao modelo de muller submisa, dependente e afastada da vida pública que defendía o franquismo.” Desta maneira “as mulleres dos represaliados non só tiveron que afrontar as consecuencias económicas e emocionais derivadas da perda dos seus familiares, senón que frecuentemente sufriron unha represión propia baseada na vixilancia, as detencións, os rapados, a exclusión social, as humillacións públicas e, nos casos máis graves, a violencia sexual. A represión franquista no rural galego foi tamén unha represión de xénero destinada a disciplinar ás mulleres e a destruír calquera vínculo cos vencidos.”
O colectivo A Lumieira da Terra de Montes, tomando o relevo doutras asociacións locais como a pioneira neste eido Verbo Xido, organizou a homenaxe a Francisco Arca Valiñas e Secundino Bugallo Iglesias os 13 de agosto ás 20:00 h na Casa do Pobo de Pedre (Cerdedo-Cotobade), nun acto con micro aberto, recitais, música tradicional e ofrenda floral.
Este tipo de convocatorias xogan un papel esencial para reivindicar os dereitos á verdade, a xustiza e á reparación das vítimas de crimes de dereito internacional, como os que foron os cometidos durante Guerra Civil e o franquismo, e que son recoñecidos como dereitos humanos pola lexislación internacional.
Para a familia de Secundino Bugallo, a homenaxe representa un momento especial e de marcada emotividade. Adrián Vilas conclúe que “é un exercicio de Memoria Democrática saber que estas cousas aconteceron” e considera esencial “poñer en contexto estes feitos para estar alerta ante o auxe de movementos fascistas que vivimos hoxe en día”.

* Publicado no xornal El Salto (www.elsaltodiario.com/memoria-historica/cerdedo-homenaxea-aos-dous-militantes-da-cnt-asasinados-pola-falanxe-hai-90-anos)

0 Comentários

Pastor de mámoas en terras de Cerdedo

25/8/2026

0 Comentários

O Colectivo Capitán Gosende descobre unha mámoa no monte de Parada. En Cerdedo, o número de tumbas neolíticas inventariadas ascende a 57

Calros Solla

Membros do Capitán Gosende na mámoa recén descuberta.

Aproveitando o descenso térmico, o venres 21 de agosto membros do Colectivo Capitán Gosende investimos a xornada en patear as pistas e carreiros do monte de Parada, vieiros trazados perto da estrema coa parroquia de Figueiroa (ambas, freguesías cerdedesas).
Entre outros cometidos, movíanos o devezo de comprobar que se ocultaba nun punto intermedio do camiño vereeiro que, de antigo, pon en comunicación as aldeas do Milladoiro (Parada), ao leste, e Loureiro (Figueiroa), ao oeste (uns 2’5 km de distancia). Nas útimas décadas, este camiño ancestral foi transformado por tramos en pista forestal ou devasa tornalumes, discorrendo entre unha vasta repoboación de piñeiros.
Auxiliado pola fotografía aérea do Voo Americano 1956-57 e as curvas de nivel plasmadas no Topográfico 1:25.000, intuín que nas coordenadas X: 551.369; Y: 4.711.134 podía localizarse unha mámoa aínda non referenciada. Antes de proceder á exploración, comprobouse que o suposto sitio arqueolóxico non estaba consignado no Mapa de aproveitamentos forestais (mapas.xunta.gal).
O lugar presentaba as características que tantas veces (outras tantas, non) me deran a razón. Conforme o dexergado na fotografía do Voo Americano, o devandito camiño O Milladoiro-Loureiro gallaba nese punto, cinguindo e “respectando” unha leve prominencia do terreo. Conforme o Topográfico, a suposta mámoa situábase nunha chaela preeminente e despexada, relanzo do camiño e cota máxima daquel montelo (550 m de alt.). Conforme o visor da Atriga, e, como adoita acontecer, os antepasados fixeran do túmulo fito de deslinde interparroquial. Finalmente, non cabe dúbida que o topónimo “Milladoiro” era de seu abondo estimulante.
Mentres avanzabamos cara ao noso obxectivo, fómonos deleitando coa luz filtrada polo avesedo de carballeiras e acivais que, vizosos, se estenden ás beiras da verea.
Ben orientados co GPS, non tardamos en acadar as coordenadas referidas, confirmando para satisfacción do grupo de exploradores as nosas sospeitas. A intuición leváranos, unha vez máis, ao pé dunha mámoa, dunha tumba megalítica non catalogada por Patrimonio. O xacemento arqueolóxico, que mantivera case intacta a súa integridade ao longo de 5.000 anos de incesante actividade agrícola e forestal, reservábase calado os segredos da súa azarosa existencia.

Será capaz o pobo galego de preservar o seu patrimonio megalítico outros 5.000 anos? Sera capaz a humanidade de acadar ese horizonte temporal?
Xa que o xacigo non ía mostrar desconformidade, decidimos bautizalo co nome de “Mámoa do Milladoiro”, xa por facilitar a súa identificación e localización no mapa, xa por situarse máis próximo á aldea onde comezaramos a nosa excursión. A medorra dista da aldea do Milladoiro escasos 900 m.
A mámoa posúe as dimensións agardadas: uns 20 m de diámetro e unha foca de espoliación de 3’5 m de diámetro. Na actualidade, o túmulo acada 1’60 m de altura máxima, malia que, en orixe, puido atinxir os 5 m. A coiraza do xacemento serve de soporte a diversos espécimes vexetais: herbáceas, carrasco, toxo, carballeiros e piñeiros novos.
Non ten á vista ortostato ningún, que, por mor da natureza litolóxica da contorna (liña de contacto entre a pedra de gran cerdedesa e o metamorfismo forcareiés), puideran ser graníticos ou xistosos. Neste senso, nas inmediacións da mámoa espoliada –zona de predominio metamórfico–, chamáronnos a atención uns vargos graníticos de gran tamaño empregados no cerramento ou derrega dunha parcela montesa. Son, quizais, os tales vargos fragmentos dos ortostatos extraídos xacando da mámoa?
A mámoa do Milladoiro é o primeiro xacemento desta índole descuberto na parroquia de Parada.
Por contextualizar o achado, a mámoa sitúase a uns 350 m ao nordés do petróglifo do outeiro dos Píos (ou do Outeiro Rachado), descuberto por Capitán Gosende o 19 de xuño de 2016 (Faro de Vigo-Montes, 26-6-2016), outro dos fitos de deslinde estabelecidos pola veciñanza in illo tempore para as parroquias de Figueiroa e Parada.
No tocante ao topónimo “Milladoiro”, este fai referencia ás moreas de pedras (cachotes, rebos) que, xa en época prerromana e co pasar dos anos, os viandantes foron amontoando na beira dun carreiro ou encrucillada propiciatorios como ofrenda ás deidades dos camiños. Após a cristianización –resignificados ou de nova fundación–, os romeiros seguiron fornecéndoos de pedras, como exvotos ao santuario avogoso cara a onde se dirixían.
Carecendo doutras evidencias e constatando, polo momento, a ausencia na zona doutros xacementos deste teor, a recén descuberta mámoa do Milladoiro podería ser o sitio arqueolóxico que xustificase o topónimo “Milladoiro”.
Tomaron os naturais, en época histórica, a mámoa e a súa pétrea coiraza por amoreamento ritual? Os romeiros que, empregando aquel camiño, se achegaban ao templo do San Pedro (séc. XVIII) ou á ermida do Pego (séc. XVI) mantiveron o ritual do pousado das pedras? É a mámoa descuberta o pasado venres un milladoiro que, por semellanza estrutural, padeceu a espoliación xeneralizada das tumbas

neolíticas levada a cabo no país galego dende comezos do século XVII? O misterio convida a seguir indagando.
Dende o exilio arxentino, o poeta cerdedés Otero Espasandín escribe en 1942 o poema “Pico de Castrodiz”. Del extraemos o verso –Pastor de mámoas en terras de Cerdedo!– co que titulamos este artigo, pois, en efecto, Castrodiz e os seus 631 m de altitude eríxeno en lírico sentinela do noso gando arqueolóxico. Ou como cantaría o pobo: Santo Antonio bendito/gharde a miña becerra/que pasa a noite soíña/no máis alto da serra. O coto de Castrodiz dista, cara a poñente, 3’8 quilómetros da mámoa do Milladoiro.
Coa descuberta da mámoa 10 do Outeiro dos Corvos o pasado 28 de xullo (Faro de Vigo-Montes, 31-7-2026) e co achado, o 21 de agosto, da mámoa do Milladoiro, os exploradores do Capitán Gosende acadan a cifra de 16 tumbas megalíticas na comarca de Montes. 12 desas mámoas atópanse en territorio cerdedés. En Cerdedo, o número de mámoas inventariadas (catalogadas ou non) ascende arestora a 57.
E coa cana pescando!, como diría –sempre connosco– o noso Juan Soto.

Mámoa do Milladoiro (Parada-Cerdedo).

0 Comentários

Verán de 1936: a Ponte do Barco e a Abelera de Pedre, lugares de morte, lugares de memoria

11/8/2026

0 Comentários

Dionisio Pereira

A Abelera

O vindeiro 13 de agosto, nun acto promovido dende hai máis de dúas décadas por distintos colectivos locais, vaise conmemorar no recuncho cerdedense da Ponte do Barco o asasinato a mans dos falanxistas de dous veciños de Figueiroa, Francisco Arca Valiñas e Secundino Bugallo Iglesias “O Cambo”, ambos afiliados a Izquierda Republicana e militantes da Sociedad Agraria y de Oficios Varios El Trabajo, federada na CNT. Alí, naquel recanto da antiga estrada nacional hoxe desafectada moi próximo a Pedre, terá lugar outra volta un persistente exercicio de memoria na honra dos e das que na Terra de Montes padeceron todo tipo de represalias tras o golpe militar do ano 1936 e tamén se reclamará o fin da impunidade dos vitimarios.
Porén, hoxe pretendemos albiscar outra vítima mortal daquela “ira azul escuro” ate de agora prácticamente esquecida, que acabou masacrada na mesma estrada polos fascistas de O Carballiño días despois, o 9 de setembro de 1936, a poucos metros da pontela que atravesa o Regueiro dos Cabaleiros xa en plena Abelera, un sitio singular sempre en liza entre Pedre e Dorna, no que aínda se conservan as cortellas que acreditan un pasado non moi lonxano vinculado á gandeiría extensiva. Estamos a falar dun rapaz de vinte pico de anos chamado José González Valeiras, natural de Señorín-O Carballiño e alcumado “O Pintor”, de seguro por exercer esa profesión no acreditado “Gran Taller Mecánico de Carrocerías Avelino Piñeiro”, localizado na antiga rúa Conde de Vallellano da vila do Arenteiro, un obradoiro moi coñecido no mundo do transporte pola habelencia do seu medio cento de operiarios no carrozado de ómnibus e daquelas furgonetas denominadas “rubias”, pola cor da madeira de acacia e sobreira da súa estrutura.
Na súa obra canónica sobre o alzamento, guerra e represión franquista na provincia de Ourense, o historiador Julio Prada recolleu o testemuño dunha veciña de Moldes que afirmaba:
“O José González Valeiras era de Señorín, que traballaba co meu home. A este fórono buscar á casa…a el e a outro mozo…e leváronos ata pasar O Paraño. E o mozo que era forte, luchou cos que o ían matar, que se chamaban Narizán, Colón, Valentín Romero... Eran tres,...e como tanto luchou agarrouse ás portas do coche e arrancoullas, que o tiveron que matar dentro do coche...E mentres tanto luchou, o outro escapou e pasou o río que había polo Paraño e marchouse a Portugal...Despois apareceu nunha gabia ó pasar O Paraño...”.
Daquela, a localización do lugar exacto da morte de “O Pintor” ao pasar O Paraño semellaba complicada, posto que, ademais, polo Alto non pasa río ningún a non ser O Lérez, a uns vinte quilómetros dalí. Así as cousas, na base de datos do Proxecto “Nomes e Voces” a defunción adxudicouse a un lugar inconcreto do Concello de Forcarei, pero sen maiores certezas.
Porén, hai pouco puiden revisar o Rexistro de Defuncións do concello en cuestión e comprobei que alí non fora inscrita a morte airada de José González Valeiras; aínda así, poderíase alegar que non todas as mortes violentas daquel tempo figuran nos rexistros civís, tal e como acontece coas de Francisco e Secundino que tampouco foron recollidas no de Cerdedo, se acaso para non deixar rastro documental destes noxentos crimes. Non obstante decidín seguir o fío e, remexendo transcricións de vellas conversas con xente de Pedre levadas a cabo hai case trinta anos, atopei un testemuño que estimo definitivo: o veciño Miguel Pose Fortes, que daquela contaba con 94 anos, deu por certo que na Abelera os falanxistas de O Carballiño mataran un pintor de coches que traballaba nunha empresa de carrocerías, mentres que outro home zafara dos tiros botándose monte abaixo...O señor Miguel insistiu así mesmo en que mataban na Abelera, porque era un lugar solitario situado na fronteira entre as xurisdicións dos postos da Guardia Civil de Cerdedo e San Xurxo de Sacos, unha “terra de ninguén” propicia para a impunidade. E, ao cabo, outros conveciños tamén afirmaron que o sitio decote era utilizado polo sinistro Víctor Lis Quibén (cuxa casa familiar de San Xurxo de Sacos está situada a pouca distancia) e os seus “cívicos”, para aquelas arrepiantes súas represalias...
Coda
Anos andados, outro obreiro de “Carrocerías Piñeiro” tería mala morte: correndo maio de 1949, dous gardas municipais dispararon contra un grupo de operarios que, tras cear nunha taberna para pórlle o ramo ao carrozado duns autobuses, pretendían facer unha cencerrada no rueiro. E alí morreu un aprendiz de 16 anos veciño da aldea de Bertamil chamado Alfredo Domínguez Palao, vítima daquel gatillo fácil que imperou na noite de pedra do franquismo até as súas últimas boquexadas....

Desfile Sección Femenina, O Carballiño 1940. Arquivo Miguel Anxo Fernández.

Casa familiar de Víctor Lis Quibén en San Xurxo de Sacos.

Publicidade de Carrocerías Piñeiro, O Carballiño anos 60.

0 Comentários

“Andrómenas e credos”, a biblia mitolóxica da Terra de Montes

9/8/2026

0 Comentários

Calros Solla conxuga nun volume de máis de mil páxinas a mitoloxía popular da comarca de Terra de Montes. O libro xa vai pola segunda edición.

Portada do libro Andrómenas e credos.

En Xirarga, parolando con Aurelio Ramos, Mestre da Memoria 2021

No Serrapio, escoitando a Irene, a Eliseo e a Luís.

Ana Acuña

O libro “Andrómenas e credos. Suma mitolóxica de Cerdedo e Montes” (Ed. Morgante, 2026) escolma 18 ensaios do profesor e etnógrafo Calros Solla editados entre 2002 e 2025. Máis de dúas décadas dando á luz un rico patrimonio material e inmaterial para ofrecérnolo como un don e tres décadas recollendo tódolos saberes baixo o maxisterio do aletófilo e “preguntón” Sarmento. Así o recoñece o autor:
“Cando no alborecer da década dos noventa, principiei o meu labor de recolleita e estudo do patrimonio cultural de Cerdedo (Pontevedra), impulsábanme o sentimento de pertenza –Cerdedo é berce dos meus antepasados– e a prédica exemplar do Padre Sarmento”.
Entendemos (e non deixa de abraiarnos) que, para o autor, “tras anos de camiñadas, escoita paciente, gorentosas experiencias e non poucas contrariedades, o Seixo é (...) o achádego que lle dá sentido a unha vida”. De feito, Calros Solla localiza na súa infancia, moitos dos fitos dese achádego que inclúe nas “Andrómenas e credos”: aos seis anos (1977) vive o Entroido cerdedés, aos dez (1981) asiste a un velorio tradicional e sobe a costa da Galgareta e aos once (1982) ten noticia do Capitán Gosende. Da mesma maneira que se datan estes ritos de paso no persoal, tamén se sitúa o comezo das experiencias colectivas na Terra de Montes nas que activamente participou ou participa o autor: Verbo Xido (2001-2013), Grupo de Estudos Etnográficos Serpe Bichoca (2007-2009) e Capitán Gosende (2012 ata a actualidade). Dentro de cada un deses colectivos Carlos Solla iniciou feitos e camiños inmorrentes, á parte dos seus libros: Roteiro Sarmento (2002); Roteiro da Montaña Máxica –descuberta de Portalén– (2002-05): máis de 5.300 visitantes guiados; Roteiro da Pantalla (2011): a feliz idea de conxugar a rolda noiteva da Pantalla (Santa Compaña) coa Noite de Defuntos xerou, en catorce anos, innúmeras analoxías por todo o país; Roteiro polo Pedre milenario –descuberta da aldea vella de Vichocuntín– (2013); o roteiro literario do crime de Pardesoa (2013, 2024); o Campo das Laudas (2016); o Salvoconduto de Honra do Capitán Gosende (2017)...
Ante tantos anos de traballo arreo, de acumular tanto material etnográfico, arqueolóxico, histórico, antropolóxico..., tanto, que lle “farían falla dúas ou tres vidas para conseguir plasmar (...) todo o saber recadado”, quen isto escribe –compañeira de Calros dende os tempos do cuvi– sente vertixe e admiración polo seu compromiso e sacrificio de por vida coa causa de Cerdedo e Terra de Montes (e outras causas).
Ante a inmensidade do seu labor e a posibilidade de múltiples comentarios, quen isto redacta considera acaído un achegamento ás “Andrómenas e credos” dende o marco teórico do posthumanismo e da ecocrítica, nomeadamente dende o perspectivismo amerindio e indíxena.
“Andrómenas e credos” é un compendio de relatos míticos contados e re-creados por Calros Solla pero tamén é un álbum de relatos míticos que a el lle contaron (máis adiante referirémonos ás persoas informantes). Uns e outros conforman unha suma de crenzas e ritos que acaban funcionando como un sistema relixioso e cultural. Estamos ante narrativas que ensinan e internalizan maneiras de vivir para un futuro sostible porque conteñen a sabedoría e o coñecemento empírico e tradicional dun lugar, dun pobo, dunha identidade. Entre este fervedoiro de prodixios podemos distinguir:
–Textos que abordan a defensa do medio, dos seus recursos naturais e o aproveitamento sostible como garantía de supervivencia. Léase, neste sentido, o relativo a Bento Cadavide e a sombra da árbore.
–Relatos de seres míticos dende os que é posible imaxinar alternativas ecosociais. Referímonos, por exemplo, ao narrado en “Os dragóns da Terra do Medio” (fronte aos dragóns dos tempos modernos: o ave).
–Contos e cantos populares recollidos en diferentes aldeas e repletos de comentarios eruditos. Un exemplo serían aqueles centrados na morte.
–Recitados que son prácticas ecolóxicas para asegurar o equilibrio e os poderes rexeneradores da Natureza. Léanse as liñas dedicadas aos amuletos, talismáns e pedras da fartura ou as centradas no derradeiro albeite de Cerdedo.
–Relatos históricos coma aquel que narra o xérmolo da loita ecoloxista na Terra de Montes.
Os diferentes textos mostran unha comunidade que inclúe os seres humanos, as plantas, os animais e todo o que vive sobre a Terra. “Andrómenas e credos” demostra o principio fundamental das cosmoloxías dos pobos indíxenas: a imposibilidade de separar os humanos dos non humanos e a atribución de subxectividade, axencia activa e humanidade a todos eles. Mesmo a materia orgánica (pedras, fenómenos meteorolóxicos) se presenta dentro das cosmoloxías indíxenas como persoas sentientes e escientes.
Por tanto, a obra ensaística de Calros Solla podería caracterizarse como zoe-centrada e xeorrelacionada. Zoe-centrada porque nela aparecen animais (ghato Niquitates, Turco da Pilara, cadela Muralla...), insectos (grilos lactófilos, por pór un caso), plantas (botica de ao pé da horta), árbores (senlleiras e non só), virus (mal da moda, mal encónico); xeorrelacionada porque se estudan elementos terrestres coma o chan, os minerais (pedras que saben de nós e pedras de renome), a auga (pozos, lagoas), o aire, a atmosfera (tronos, luminarias)..., é dicir, o medio no seu conxunto.
Fronte a todas as formas de morte (ecocidio, xenocidio, etnocidio) e ao colapso territorial que nos rodea, a escrita de Calros Solla coas súas ecomitoloxías como alternativa ecosocial reconcílianos co mundo, con nós e co retrato do noso país. Escribe o autor:
“Un atinxe sen esforzo o retrato do país: rexos muros sostendo a bóveda celeste (velaí a tradición); no chan, amasillo de trabes, cangos, ripas e tellas (velaí o presente); país cabriolé, país sen capota; un país no que chove máis dentro ca fóra”.
Sen que riamos, porque o conto é triste, grazas ás súas maneiras de contar o autor consegue que tamén a nós nos gorenten estas andrómenas ou melindres orais da Terra de Montes narradas cun coidado estilo e con chiscadelas á música, ao cine e á literatura de todos os tempos (dos mouros a Rosalía, da Pantalla a Castelao, de Castrodiz a Otero Espasandín...).
Non queremos rematar sen citar as persoas informantes que foron conformando as narrativas de futuro nas súas distintas tipoloxías. Dende a memoria familiar (Isolina das Raposeiras; Isolina Camiña e Manuel Solla de Abelaíndo) ata os sabios da tribo ou mestres da memoria (Manuela de Barro, Vinicio da Cavadosa, Manuel de Ratel, Arxentina de Carballás, Xosé da Fonte, os Sueiro de Limeres, David Bouzán, Laura de Chamadoira, Francisco Cortizo de Abelaíndo, Xosé Dopeso e Aurelio Ramos de Xirarga, Clarita de Meilide, Tía Pelina da Aldea de Riba, Manuel de Candeloria, Obdulia de María de Barro, Maruxa Varela, Eduardo de Cavenca, Pura Lavandeira, María da Vrea, As Mariñas de Cernados...). Todos eles e todas elas converteron o autor –e a nós con el– en “morgado dun capital intanxíbel, mais de valor incalculábel”, noutro elo na cadea de transmisión do saber tradicional, por iso se ve na obriga “de pór en coñecemento da humanidade todo o que de extraordinario agochan as encostas do Seixo”.
As persoas que xa coñecemos esas encostas damos fe; as que non, estamos certas de que ao ler estas “Andrómenas e credos” desexarán chegar ao alto da Abeleira para sentir esa porta dimensional que deslinda o soño da realidade e comezar o Roteiro da Montaña Máxica. Que así sexa.

Ana Acuña
Profesora da Universidade de Vigo