Escolma dun Cerdedo noticiábel, enrolado nas galeradas da hemeroteca galega
Calros Solla
Necrolóxica - El Pueblo Gallego (5-10-1938).
Topónimos invisíbeis
En marzo de 1895, a prensa coruñesa dedicoulle unhas liñas a Aurora Cadavide, unha pobre toliña que, mendiga na vila de Betanzos, fora expulsada polo alcalde e conducida ao lombo dun burro até a Coruña, para renderlle contas ao gobernador civil. Ao ser interrogada, a esmoleira confesou ser natural de San Xoán de Cerdedo e, segundo se le: “su manía consistía en creerse perseguida por enemigos invisibles, quedando también a veces sumida en un éxtasis religioso del que mucho la exaspera que la distraigan”. A coitada Aurora Cadavide eríxese en alegoría do noso territorio.
O apelido Cadavide é unha perla lingüística cultivada entre as valvas da freguesía de Cerdedo. Cadavide é orixinario de Cerdedo, e Cerdedo é o seu foco de irradiación (fonte: “Cartografía dos apelidos de Galicia”). Nas lápidas do cemiterio parroquial grafouse “Cadavid” ou mesmo “Cadaviz”, ambas formas deturpadas por influencia do castelán. Podo dar testemuño de que, na lingua oral, o antropónimo Cadavide aínda estaba vivo en Cerdedo no principiar do novo século.
Cadavide é un apelido de lugar de orixe, motivado pola práctica agrícola das queimas: fertilización, renovación de pastos. Topónimos equivalentes: Cadaval, Cadavás, Cadavedo, Cadaveira, Cadavello, Cádavo (en Cotobade), Cadavós, Cadavosa, Cadavedo; tamén, Cernados (en Cerdedo), Queimadas, Queimadelos... Coma se dunha estrela extinguida se tratar, o apelido segue brillando, mais, a súa proveniencia desapareceu. Na Galiza, non se rexistra macrotopónimo ningún coa forma Cadavide (fonte: “Nomenclátor de Galicia”). Na parroquia cerdedesa, o apelido Cadavide foi abondoso nas aldeas de Limeres e Lourido. Cadavide era o segundo apelido do alcalde republicano de Cerdedo: Antonio Sueiro Cadavide; e, así mesmo, o segundo apelido da miña bisavoa: Mariana Sueiro Cadavide, oriúndos dos devanditos lugares. Quen sabe se o que hoxe se coñece como A Outraldea, quinteiro abandonado de Lourido, non se chamou en tempos Cadavide. Inspirador misterio.
Abundando nos topónimos “invisíbeis”, amento os que, consonte algúns estudosos, orixinaron os meus apelidos: Solla e Varela.
De ser topónimo, Solla nomearía un poboado (hoxe inexistente ou renomeado) que con certeza se situaría na comarca de Pontevedra. Solla: do latín solea, “lugar exposto ao sol”. Solláns, Solleira, Solleiro, Solleiros, Sollío e Solloso son topónimos emparentados. Solleiro e Solloso deron apelidos. Eu non desbotaría consideralo un apelido de alcume (Solla, “peixe mariño da familia dos pleuronéctidos). A miña profesora de latín do bacharelato sempre dixo de min que “era un bo peixe”.
No tocante a Varela, os especialistas en onomástica explícano como diminutivo disimilado de “val”. Así Vila>Vilela; así Val>Valela>Varela; é dicir, un apelido de lugar de orixe. Porén, a ampla presenza e distribución do apelido Varela no territorio galego non se corresponde coa existencia dun núcleo de poboación relevante. Varela si rendeu como microtopónimo, pero sempre referido a posesores apelidados Varela. Esta é a razón pola que algúns deses expertos o consideran un comodín de hospicio, coma Dios, Santos, Iglesias, Expósito...
Os apelidos de hospicio danme pé para falar dun caso truculento acaecido no antigo concello de Xeve en decembro de 1920. Filomena Valverde, ama de cría, tiña ao seu coidado unha meniña de seis meses procedente do orfanato provincial: “Filomena salió de casa dejando a la criatura dormida en la cuna ... y sin duda por haber dejado abierta la puerta de entrada, penetró en la habitación un cerdo, el cual comió a la niña las manos, un pie y varios trozos de carne de los brazos y piernas, ocasionándole la muerte”. A criatura, abandonada dúas veces, fora bautizada co nome de Áurea Lavandeira Zumalacárregui, o segundo, na honra do xeneral carlista (orfo de pai aos catro anos).
Volvendo ao asunto dos nomes e dos lugares que foron, é suxestivo pensar que a miña finitude se acrisola na esvaecida natureza dos meus apelidos, pois todo flué, nada permanece (Heráclito).
Orgulloso dos meus oito apelidos galegos: Solla, Varela, Camiña, Sueiro, Campos, Cadavide, Iáñez e Cadavide. E aproveitando que o Lérez pasa por Cerdedo, en prol da súa conservación fágase por priorizar a onomástica galega no Rexistro Civil, xa que é legal e lexítimo.
En marzo de 1895, a prensa coruñesa dedicoulle unhas liñas a Aurora Cadavide, unha pobre toliña que, mendiga na vila de Betanzos, fora expulsada polo alcalde e conducida ao lombo dun burro até a Coruña, para renderlle contas ao gobernador civil. Ao ser interrogada, a esmoleira confesou ser natural de San Xoán de Cerdedo e, segundo se le: “su manía consistía en creerse perseguida por enemigos invisibles, quedando también a veces sumida en un éxtasis religioso del que mucho la exaspera que la distraigan”. A coitada Aurora Cadavide eríxese en alegoría do noso territorio.
O apelido Cadavide é unha perla lingüística cultivada entre as valvas da freguesía de Cerdedo. Cadavide é orixinario de Cerdedo, e Cerdedo é o seu foco de irradiación (fonte: “Cartografía dos apelidos de Galicia”). Nas lápidas do cemiterio parroquial grafouse “Cadavid” ou mesmo “Cadaviz”, ambas formas deturpadas por influencia do castelán. Podo dar testemuño de que, na lingua oral, o antropónimo Cadavide aínda estaba vivo en Cerdedo no principiar do novo século.
Cadavide é un apelido de lugar de orixe, motivado pola práctica agrícola das queimas: fertilización, renovación de pastos. Topónimos equivalentes: Cadaval, Cadavás, Cadavedo, Cadaveira, Cadavello, Cádavo (en Cotobade), Cadavós, Cadavosa, Cadavedo; tamén, Cernados (en Cerdedo), Queimadas, Queimadelos... Coma se dunha estrela extinguida se tratar, o apelido segue brillando, mais, a súa proveniencia desapareceu. Na Galiza, non se rexistra macrotopónimo ningún coa forma Cadavide (fonte: “Nomenclátor de Galicia”). Na parroquia cerdedesa, o apelido Cadavide foi abondoso nas aldeas de Limeres e Lourido. Cadavide era o segundo apelido do alcalde republicano de Cerdedo: Antonio Sueiro Cadavide; e, así mesmo, o segundo apelido da miña bisavoa: Mariana Sueiro Cadavide, oriúndos dos devanditos lugares. Quen sabe se o que hoxe se coñece como A Outraldea, quinteiro abandonado de Lourido, non se chamou en tempos Cadavide. Inspirador misterio.
Abundando nos topónimos “invisíbeis”, amento os que, consonte algúns estudosos, orixinaron os meus apelidos: Solla e Varela.
De ser topónimo, Solla nomearía un poboado (hoxe inexistente ou renomeado) que con certeza se situaría na comarca de Pontevedra. Solla: do latín solea, “lugar exposto ao sol”. Solláns, Solleira, Solleiro, Solleiros, Sollío e Solloso son topónimos emparentados. Solleiro e Solloso deron apelidos. Eu non desbotaría consideralo un apelido de alcume (Solla, “peixe mariño da familia dos pleuronéctidos). A miña profesora de latín do bacharelato sempre dixo de min que “era un bo peixe”.
No tocante a Varela, os especialistas en onomástica explícano como diminutivo disimilado de “val”. Así Vila>Vilela; así Val>Valela>Varela; é dicir, un apelido de lugar de orixe. Porén, a ampla presenza e distribución do apelido Varela no territorio galego non se corresponde coa existencia dun núcleo de poboación relevante. Varela si rendeu como microtopónimo, pero sempre referido a posesores apelidados Varela. Esta é a razón pola que algúns deses expertos o consideran un comodín de hospicio, coma Dios, Santos, Iglesias, Expósito...
Os apelidos de hospicio danme pé para falar dun caso truculento acaecido no antigo concello de Xeve en decembro de 1920. Filomena Valverde, ama de cría, tiña ao seu coidado unha meniña de seis meses procedente do orfanato provincial: “Filomena salió de casa dejando a la criatura dormida en la cuna ... y sin duda por haber dejado abierta la puerta de entrada, penetró en la habitación un cerdo, el cual comió a la niña las manos, un pie y varios trozos de carne de los brazos y piernas, ocasionándole la muerte”. A criatura, abandonada dúas veces, fora bautizada co nome de Áurea Lavandeira Zumalacárregui, o segundo, na honra do xeneral carlista (orfo de pai aos catro anos).
Volvendo ao asunto dos nomes e dos lugares que foron, é suxestivo pensar que a miña finitude se acrisola na esvaecida natureza dos meus apelidos, pois todo flué, nada permanece (Heráclito).
Orgulloso dos meus oito apelidos galegos: Solla, Varela, Camiña, Sueiro, Campos, Cadavide, Iáñez e Cadavide. E aproveitando que o Lérez pasa por Cerdedo, en prol da súa conservación fágase por priorizar a onomástica galega no Rexistro Civil, xa que é legal e lexítimo.
Décimo da Lotaría do ano 1901.
O agraciado coa Lotaría
Cerdedo inaugurou o século XX coa recepción dun dos “premios grandes” da Lotaría Nacional. O mércores 10 abril de 1901, Secundino Bugallo Sieiro, xenro do alcalde riestrista Xerardo Varela Figueiroa, foi agraciado con 10.000 pesetas ao ter adquirido na administración coruñesa da rúa Nova un décimo do número 2.473. Nesa altura, o prezo do décimo era de 25 pesetas. O soldo anual dun obreiro roldaba as 750 pesetas (hogano, arredor dos 21.000 euros). O premio equivalería na actualidade a uns 280.000 euros.
En 1901, os “premios grandes” dun sorteo ordinario da Lotaría dividíanse nas seguintes categorías: un premio de 500.000 pesetas, outro de 250.000, outro de 125.000, outro de 40.000, outro de 20.000 e 11 premios de 10.000 pesetas. As cantidades máis altas repartidas no sorteo do día 10 de abril de 1901 correspondéranlle a números vendidos en Madrid, Valencia e Mataró. A prensa galega desvelou o nome do afortunado cerdedés na edición do 18 de abril. Como se di, corría o ouro pró tesouro.
Cara ao ano 1912, o alcalde Xerardo Varela Figueroa puxo nas mans do seu xenro Secundino Bugallo Sieiro a alcaldía de Cerdedo. Xerardo Varela xa a herdara en 1902 de Francisco Cachafeiro Vaamonde, o seu consogro. Bugallo retivo a alcaldía até o ano 1917. O caciquismo perdeuna fugazmente a mans dos agraristas (1917-20). En 1920, Serafín Sieiro Moreira, consorte de Carme Díaz Gutiérrez, volveu ripar para o riestrismo o bastón de mando. Falecido Serafín Sieiro (1923), a súa viúva casou en segundas nupcias (1926) co tamén viúvo Manuel Gutiérrez Pérez (falanxista e pai de falanxistas). A ríspeta Carrandé involucrouse presuntamente en episodios de represión mentres procesionaba baixo palio a semellanza do Santísimo Sacramento. Cerdedo, onde non se fai cumprir a Lei de Memoria Democrática, foi sempre capricho de caciques. Non hai outra, sarna gustante, rañar pra adiante.
Bugallo investiu o capitaliño concedido pola boaventura en reforzar o seu predominio político. A maiores, fundou unha empresa de transporte de viaxeiros (“La Cerdedense”: coches tirados por cabalos) e puxo en funcionamento no río Lérez a chamada “Fábrica da Luz” (“con destino a alumbrado y fuerza motriz”), solicitude que recibiu o visto e prace do Ministerio de Fomento o 28 de maio de 1912. Presidía o Goberno do Estado o galego Xosé Canalejas, asasinado seis meses despois polo anarquista Manuel Pardiñas (de ascendencia galega).
Cerdedo inaugurou o século XX coa recepción dun dos “premios grandes” da Lotaría Nacional. O mércores 10 abril de 1901, Secundino Bugallo Sieiro, xenro do alcalde riestrista Xerardo Varela Figueiroa, foi agraciado con 10.000 pesetas ao ter adquirido na administración coruñesa da rúa Nova un décimo do número 2.473. Nesa altura, o prezo do décimo era de 25 pesetas. O soldo anual dun obreiro roldaba as 750 pesetas (hogano, arredor dos 21.000 euros). O premio equivalería na actualidade a uns 280.000 euros.
En 1901, os “premios grandes” dun sorteo ordinario da Lotaría dividíanse nas seguintes categorías: un premio de 500.000 pesetas, outro de 250.000, outro de 125.000, outro de 40.000, outro de 20.000 e 11 premios de 10.000 pesetas. As cantidades máis altas repartidas no sorteo do día 10 de abril de 1901 correspondéranlle a números vendidos en Madrid, Valencia e Mataró. A prensa galega desvelou o nome do afortunado cerdedés na edición do 18 de abril. Como se di, corría o ouro pró tesouro.
Cara ao ano 1912, o alcalde Xerardo Varela Figueroa puxo nas mans do seu xenro Secundino Bugallo Sieiro a alcaldía de Cerdedo. Xerardo Varela xa a herdara en 1902 de Francisco Cachafeiro Vaamonde, o seu consogro. Bugallo retivo a alcaldía até o ano 1917. O caciquismo perdeuna fugazmente a mans dos agraristas (1917-20). En 1920, Serafín Sieiro Moreira, consorte de Carme Díaz Gutiérrez, volveu ripar para o riestrismo o bastón de mando. Falecido Serafín Sieiro (1923), a súa viúva casou en segundas nupcias (1926) co tamén viúvo Manuel Gutiérrez Pérez (falanxista e pai de falanxistas). A ríspeta Carrandé involucrouse presuntamente en episodios de represión mentres procesionaba baixo palio a semellanza do Santísimo Sacramento. Cerdedo, onde non se fai cumprir a Lei de Memoria Democrática, foi sempre capricho de caciques. Non hai outra, sarna gustante, rañar pra adiante.
Bugallo investiu o capitaliño concedido pola boaventura en reforzar o seu predominio político. A maiores, fundou unha empresa de transporte de viaxeiros (“La Cerdedense”: coches tirados por cabalos) e puxo en funcionamento no río Lérez a chamada “Fábrica da Luz” (“con destino a alumbrado y fuerza motriz”), solicitude que recibiu o visto e prace do Ministerio de Fomento o 28 de maio de 1912. Presidía o Goberno do Estado o galego Xosé Canalejas, asasinado seis meses despois polo anarquista Manuel Pardiñas (de ascendencia galega).
Boleto de quiniela do ano 1965.
O vidente das quinielas
Sen abandonar o asunto dos xogos de azar, sesenta e catro anos despois (outubro de 1965), a prensa dedicaralle espazo a outro cerdedés: Ubaldo González Míguez “o vidente das quinielas”. O mozo, de 25 anos de idade, afeccionado ao fútbol e ás apostas deportivas, cubrira un boleto da sexta xornada da Liga (“un boleto mútiple de 242 columnas”). A sorte deparoulle un pleno de catorce acertos, dez de trece e corenta de doce: perto de dous millóns de pesetas de premio (uns 450.000 euros de hoxe). Ubaldo xa gañara 716.000 pesetas no ano 59 (con 19 anos) e 249.000 en 1964. Seareiro do Pontevedra e do Celta, investira 972 pesetas en selar o boleto que o convertería en millonario.
O Pontevedra C. F. debutou na Primeira División da Liga española na temporada 1963-64, na que venceu o Real Madrid no estadio de Pasarón (1-0). Na temporada 65-66, retornado á maxima categoría, o Pontevedra acadou o honroso título de campión de inverno. Na 67-68, tamén en Pasarón, a escuadra do “Hai que roelo!” meteulle 3-0 ao Madrid. Na 68-69, o Pontevedra empatou (2-2) co Madrid no estadio Bernabeu. O gol do empate definitivo marcouno o cerdedés Barros (Manuel García Barros). Os granates despedíronse de Primeira ao remate da temporada 69-70. Polo que respecta ao R. C. Celta, o equipo vigués botaría boa parte dos anos 60 no pozo da Segunda División.
Sen abandonar o asunto dos xogos de azar, sesenta e catro anos despois (outubro de 1965), a prensa dedicaralle espazo a outro cerdedés: Ubaldo González Míguez “o vidente das quinielas”. O mozo, de 25 anos de idade, afeccionado ao fútbol e ás apostas deportivas, cubrira un boleto da sexta xornada da Liga (“un boleto mútiple de 242 columnas”). A sorte deparoulle un pleno de catorce acertos, dez de trece e corenta de doce: perto de dous millóns de pesetas de premio (uns 450.000 euros de hoxe). Ubaldo xa gañara 716.000 pesetas no ano 59 (con 19 anos) e 249.000 en 1964. Seareiro do Pontevedra e do Celta, investira 972 pesetas en selar o boleto que o convertería en millonario.
O Pontevedra C. F. debutou na Primeira División da Liga española na temporada 1963-64, na que venceu o Real Madrid no estadio de Pasarón (1-0). Na temporada 65-66, retornado á maxima categoría, o Pontevedra acadou o honroso título de campión de inverno. Na 67-68, tamén en Pasarón, a escuadra do “Hai que roelo!” meteulle 3-0 ao Madrid. Na 68-69, o Pontevedra empatou (2-2) co Madrid no estadio Bernabeu. O gol do empate definitivo marcouno o cerdedés Barros (Manuel García Barros). Os granates despedíronse de Primeira ao remate da temporada 69-70. Polo que respecta ao R. C. Celta, o equipo vigués botaría boa parte dos anos 60 no pozo da Segunda División.
Bicicleta BH Gacela.
Morte de anxos
Recén inaugurado o ano 1977, a prensa recolleu a conmovedora noticia da morte do neno Xosé Manuel Varela Canaval, de once anos de idade. Xosé Manuel Varela (Sesé), meu curmán, faleceu atropelado por un camión o día 17 de xaneiro. Sesé xogaba coa súa bicicleta nova –trouxéranlla os Reis– na volta da Pedreira, diante da súa casa, sita no alto de Cerdedo. A infausta BH Gacela, de cor azul, apenas amolegada, arrecunchouse durante anos na barra da casa familiar das Raposeiras. Aínda durante a miña adolescencia (nacín no 71), a BH do finado Sesé, varada na palleira, seguía sendo un tema tabú para a miña familia.
Dous anos despois (o 28 de marzo do 79), un Renault 5 de cor vermella escura (repintado), atropelaba na entrada de Cerdedo o neno Óscar Troitiño Raposo, de oito anos de idade –o accidente tamén ocorreu na malfadada curva da Pedreira–. O condutor do vehículo omitiu o deber de socorro. O cativo foi ingresado cun fío de vida no Hospital Xeral de Vigo (daquela, Almirante Vierna). O xornal El Pueblo Gallego (1-4-1979) titulaba: “Un Renault-5 de color rojo. Tráfico busca al posible responsable de un atropello mortal”.
A estrada de Ourense (ou N-541) e coma o mar, unha divindade pródiga que, de cando en cando, reclama implacábel a súa chona sanguenta. Lembrámonos con tristura e impotencia das vítimas da Noiteboa do ano 22. O chamado Pacto de Pedre é unha terapia placebo.
Recén inaugurado o ano 1977, a prensa recolleu a conmovedora noticia da morte do neno Xosé Manuel Varela Canaval, de once anos de idade. Xosé Manuel Varela (Sesé), meu curmán, faleceu atropelado por un camión o día 17 de xaneiro. Sesé xogaba coa súa bicicleta nova –trouxéranlla os Reis– na volta da Pedreira, diante da súa casa, sita no alto de Cerdedo. A infausta BH Gacela, de cor azul, apenas amolegada, arrecunchouse durante anos na barra da casa familiar das Raposeiras. Aínda durante a miña adolescencia (nacín no 71), a BH do finado Sesé, varada na palleira, seguía sendo un tema tabú para a miña familia.
Dous anos despois (o 28 de marzo do 79), un Renault 5 de cor vermella escura (repintado), atropelaba na entrada de Cerdedo o neno Óscar Troitiño Raposo, de oito anos de idade –o accidente tamén ocorreu na malfadada curva da Pedreira–. O condutor do vehículo omitiu o deber de socorro. O cativo foi ingresado cun fío de vida no Hospital Xeral de Vigo (daquela, Almirante Vierna). O xornal El Pueblo Gallego (1-4-1979) titulaba: “Un Renault-5 de color rojo. Tráfico busca al posible responsable de un atropello mortal”.
A estrada de Ourense (ou N-541) e coma o mar, unha divindade pródiga que, de cando en cando, reclama implacábel a súa chona sanguenta. Lembrámonos con tristura e impotencia das vítimas da Noiteboa do ano 22. O chamado Pacto de Pedre é unha terapia placebo.
Feed RSS
