Os espazos sagrados de tradición pagá perduran na transmisión oral e conéctannos á natureza e ao ciclo da vida, exentos dunha deidade central ou dun texto sagrado. Son lugares que buscan unha conexión directa co mundo natural e cos espíritos que o habitan. Tamén funcionan como lugares de poder onde a enerxía da terra ou do universo, a par do continxente cultural, son invocados e honrados. Estas razóns fanos merecentes dunha figura de protección que garanta a súa preservación. 
Feita a necesaria contextualización, paso a describirlles brevemente 20 espazos sagrados da comarca de Terra de Montes, así considerados consonte as miñas investigacións e por mor das súas calidades referenciais e acumulativas (a listaxe é susceptíbel de incrementarse): 

O Bosque (Tomonde-Tomonde, Cerdedo): Antiga lubre desaparecida. Foi agra, despois herbeira; o arboredo volve facerse paseniño co espazo. Atalaia des onde dexergar o veciño lugar da Vilalén –co río de Quireza polo medio– e escenificar –rito de rivalidade entre aldeas– a queima dos Vellos: a Vella e o Vello, o Bousán e a Bousana, Martabela e Farrapado. Os Vellos procesionaban tres veces no ano: polo Entroido, polo San Xoán e por Reis; tres aguinaldos. Os Vellos acorporábanse con palla e vestíanse con béldragos. Portábaos a mocidade. Polo Entroido, os aldeáns casaban os Vellos –rito de fertilidade– diante do altar da Pedra, bolouro granítico e soporte petroglífico que lle dá nome á Veigha da Pedra (O Cachafal). O camiño dos defuntos de A Vilalén a Tomonde discorre pola fronde e por entre as mámoas da necrópole megalítica da Veigha das Arcas.  

Castra Seghón (Chamadoira, Cerdedo): Promontorio rochoso que estabelece a fronteira entre as parroquias de Cerdedo e Caroi. As veigas circunstantes foron searas e bos pasteiros. Denso repertorio de mouros. Os mouros galbáns abandonaban os seus escondedoiros e ían muxir nas vacas dos paisanos “até deixalas secas”. De Caroi acudían ao Castra Seghón na procura de tesouros, valéndose das fórmulas desenfeitizadoras contidas no Ciprianillo. En decembro de 2024, o colectivo Capitán Gosende localizou a Pedra do Biolo, boquela pétrea na que antano se practicaban rituais para esconxurar o “anghinido” pueril. 

O Castriño (Mamoalba-Quireza, Cerdedo): Á beira do camiño que comunica as aldeas de Mamoalba e Fondós (Quireza). Necrópole tumularia: cinco mámoas catalogadas e dúas inéditas. No ano 2008, os do colectivo Capitán Gosende achamos no lugar un idoliño funerario antropomorfo con coviña central (embigo). En 2012, atopamos nunha leira contigua ao xacemento os restos dun muíño barquiforme. Segundo o pobo, o castro tense sobre unha viga de ouro e outra de lume de alcatrán, devastadora. No fondal aflora unha rocha regañada (diaclasada) que emprega unha moura para cardar os seus cabelos. Sobre a pedreira, en noites escolleitas, arremuíñanse bandos de luciñas (luces populares). En outubro de 2019, descubrimos naquel laxedo un gravado rupestre (petróglifo do Castriño): combinación de coviñas e cruciformes-antropomorfos. 

O castro de Arén (Arén-Cerdedo, Cerdedo): Sobre o sitio arqueolóxico construíuse a capela do San Miguel (séc. XVII). Lenda do dragón septicéfalo cativado no alxube da capela e do espallamento das sete chaves do cadeado que o prende. Na croa sobresae a Laxa do Castro, atranco que pecha o acceso ás galerías soterradas, escavadas polos mouros para a explotación aurífera da penela. Estes corredores comunicarían o xacemento co pozo da Torre, no río do Castro, vaira da serpe Bichoca. O Rabelo, veciño da parroquia, ávido lector do Ciprianillo, soubo da existencia dos tesouros e investiu a vida na súa procura. A Laxa do Castro foi obxecto de vulneración (entallas de corte). O petón é soporte dun gravado rupestre de época histórica que evoca o episodio bíblico da escaleira de Xacob (pedra do destino, pedra da paciencia) e, asemade, encripta do castro o seu desencantamento. Tres trabes: “ouro, prata e alcatrén”. Desterro da mourindade. Saudades da Moura desafiuzada.  

O castro de Gharellas (Gharellas-Millarada, Forcarei): Tamén, castro das Rodeiras. Mouros minadores, ríspetos e agachadizos. Áuricas galerías. Unha moura peitea os seus cabelos con peite de ouro e, ao tempo, coida da galiña dos pitos de ouro. A trabe de ouro e a trabe de alcatrán. O mouro bailador que baixa ao terreiro canda a festa do Santo Antonio. Unha millenta de vasillas ateigadas de ouro, cuxa zapa se anoa cunha corda de esparto. De ousar facérmonos co tesouro, cómpre saber que as cordas se volven serpes. Os réptiles apazugan ou mudan bicándoos nos beizos. O lugar foi obxecto de catas arqueolóxicas. 

O castro de Gharfián (Gharfián-Beariz, Beariz): Tense por verdade o súbito enriquecemento dun veciño de Gharfián que atopou no castro un xugo de ouro. No Coto do Castro sitúase a chamada Casa dos Mouros. Na aba do castrelo, espallanse mámoas “feitas polos mouros; tumbas para as xefaturas”. A galiña dos pitos de ouro. O lugar foi obxecto de catas arqueolóxicas. 

O castro de Loureiro (Loureiro-Dúas Ighrexas, Forcarei): A moura Loureiriña, discreta, emprega un pasadizo baixo terra para acadar a ponte do Cregho, no río Lérez, e tomar baños. A Moura garda unha chave de brea coa que fecha e desfecha a cova do tesouro. Contos de mouros raspuñeiros e do pormenor da súa héxira. A trabe de ouro e a de alcatrán. Acocora a galiña dos pitos de ouro. 

O castro de Maghros (Maghros-Beariz, Beariz): Os castros de Maghros e de Gharfián comunícanse a través de paso escusado. Os mouros dun e doutro lado andan en tratos. Os mouros do castro de Gharfián son gandeiros; os mouros do de Maghros negocian co ouro. Os homes que van asexar nas mouras do castro fican petrificados (ou mutados en árbores). Sábese de quen desoíu a advertencia. Achádego dun pote, caldeiro ou ferrado de ouro. Conto da chaqueta prodixiosa, alí atopada, que houbo prender lume nunha palleira da Alén (Xirargha). Desterro dos mouros. Despedida da Moura pechacancelas tras ser esconxurada.  

O castro de San Cibrán (A Vilalén-Tomonde, Cerdedo): Sobre o depósito arqueolóxico edificouse a capela do San Cibrán, padroeiro da aldea. Cibrán e Cornelio (san Cornello), santos irmandados. Na croa do castro erguíase a estatua dun rei mouro; o seu brazo estricado mostraba o paradoiro dun tesouro. Do castro parten galerías subterráneas en todas direccións. Subsolo saturado de ouro. A Moura torna da galiña dos pitos de ouro. A trabe de ouro e a trabe de alcatrán. Na entrada da aldea, unha imaxe de pedra do san Cornello (ou Cornellán) pousaba descabezada ao abeiro dun fornelo. Invocábase contra a seca (coma o san Serrapio). 

Castrodiz (Deán/Castro-Figueiroa/Castro, Cerdedo): Na croa do castro –a Eira dos Mouros– álzase a Cabeza do Mouro, porta secreta dun labirinto de galerías, labor de mouros minadores. Tamén, mouros arreadores de recuas. A galiña dos pitos de ouro. A cabra espurriñadora que pon ao descuberto asentos de ouro en pebidas. Unha vea de ouro acada o lousado da ponte do Cando (río de Quireza). Innúmeros achados. Nas abas de Castrodiz talláronse os petróglifos do Outeiro do Mestre, Lomba de Castrodiz e Lombo da Serpe. Obxecto de catas arqueolóxicas. 

O Castro Ghrande (monte do Seixo-Cerdedo/Presqueiras (Sta. Mariña), Cerdedo/Forcarei): Mole roqueira, irradiadora do encantamento. Cova da moura casadeira de loiros cabelos, peiteados con peite de ouro, e do seu rico enxoval. A Pedra do Talle (proba do aspirante). Rotadoiro do rato Rabisaco, roedor que rebole e chouta cara ao ceo cadrando coa lúa chea. Foncha penedía. Baixo as bóvedas do Castro gárdase unha capeliña cunha tella de ouro (ou unha chave de ouro no seu postoiro). Existencia dun pasadoiro soterrado (as Pedras Ghiadas) que no plenilunio percorre a Besta Branca, o cabalo unicornio, dende Xestido deica o pozo Sangoento (río do Seixo), guieira das greas da montaña. A galiña dos pitos de ouro. 

O Embigho do Becho (monte Sangal-Cerdedo, Cerdedo): Nunha valigota do monte Sangal, cara ao poñente, érguese a peneda na que san Xoán cabaleiro cativou o dragón que amedrentaba a parroquia. Xacando, librouse na terra e nos ceos desigual combate. O Bautista derrotou a besta e, brandindo un fachuco aceso, fíxoa recuar até a cela perpetua do Embigo do Becho. O santo reveloulles aos cerdedeses o remedio do lume para manter confinada a espantosa criatura: de aí a tradición das fogueiras de San Xoán.   

Feira Vella (monte do Seixo-A Varcia do Seixo, A Lama): Na encrucillada do camiño de Coto e o antigo camiño da feira de Doade. No lugar campan Portalén (a porta do Outro Mundo) e o Marco do Vento (onde todos os ventos dan a volta). Durante o lusco outonizo, o van de Portalén actívase e serve de oráculo. Formuladas as preguntas cruciais e tras depositar as ofrendas convindas, as respostas dos devanceiros acoden a lombos do vento. Feira Vella –que sinala un primitivo lugar asembleario (oenach)– precede no tempo á celebración da feira da Santa Mariña (medieval), vixente advocación da montaña. Os poboados castrexos da revolta do Seixo vincularíanse con este santuario rupestre. Milladoiros in itinere.   

A Laghoa Sacra de Olives (Xestoso, Silleda/Meavía, Forcarei/Olives, A Estrada): Integra o espazo natural das Brañas de Xestoso. Vestixios amurallados. Tumbas megalíticas. Seica, no que hoxe é chan anegado, tivo lugar unha sanguenta batalla –entre mouros, ou no tempo dos mouros–. Os cadáveres, que se contaron por centos e milleiros, foron chimpados ás augas e, dende aquelas, alí repousan os seus despoxos. Na chousa de Olives, camposanto, non medra a vexetación por mor do moito sangue escoado e da gran mortaldade.     

A Mámoa (A Mámoa-Castrelo, Forcarei): O chamadeiro da aldea é asaz elucidativo. Sete mámoas catalogadas na necrópole do Campo das Mámoas (ou das Antas), en paralelo ao camiño dos Arrieiros. Noticia doutros tres xacigos desaparecidos. Achádegos neolíticos de natureza votiva. Dende a chamada Mesa dos Mouros, no planalto, esténdese unha vea de ouro até a fonte dos Arrieiros. O conxunto tumulario da Mámoa compleméntase cara ao sur coas tres Eiras dos Mouros e a monumental Mámoa da Chá dos Augadeiros. Foron as Eiras dos Mouros escenario de cruentos combates librados pola mouramia. A semellanza da Laghoa Sacra de Olives, o moito sangue derramado impide a medranza da vexetación. Nos tres calveiros, o gando renega da pacedura e os paxaros abstéñense de voar por riba. Constancia de tesouros abandonados.      

O Marcofán (Beariz, Beariz): Abondosos relatos de mouros e tesouros. Entre outros, o episodio do caldeiro acugulado de ouro en barras que atopou unha vella. Por descoñecer a súa natureza e por non saber que facer con el, a muller confesoullo ao cura, que ben o soubo administrar. Potosí. 

O monte do Ceo (Xirargha, Beariz): A Vela e a Suavela. Garita de mouros sentinelas; alí apostados des que dúas faccións desamigadas se enfrontaron nunha guerra. Grandes perdas. Asinaron a paz os contendentes e dividiron o territorio empregando a coñecida Pedra dos Mouros como fito demarcativo. Tras o episodio bélico, os mouros agocharon baixo os penedos os seus tesouros e fuxiron agardando volver. O marco da Pedra dos Mouros non rexe na humana dimensión, mais conserva a súa vixencia no catastro da mourindade. 

O Pegho (Parada, Cerdedo): Vestixios castrexos. Enriba do castro edificouse a que foi Casa do Pobo da antiga xurisdición de Montes, sacralizada tempo despois baixo a advocación da Nosa Señora do Pegho (da Purificación ou da Soidade). No Pegho, goio do río Lérez –tamén nomeado Pozo Neghro– habita o Cancodrilo, “metade can, metade caimán”, protagonista de encontros estarrecedores. No interior da ermida do Pegho conservouse durante séculos, en arca ferrada, unha queixada do leviatán. Unha imaxe do san Brais, desaparecida, cubríase coa pelica mudada do monstro. O templo, arredado do tránsito humano, acolle misas oficiadas pola Pantalla. O Pegho vincúlase coa fabulosa biografía da raíña moura dona Ghurina, señora da fortaleza da Torre dos Mouros. 

A Pena da Cruz (Acivedo-Millarada, Forcarei): Do mollón procesional só se conserva o pedestal, servindo de banzo a un canastro da aldea de Acivedo. A romaxe, que congregaba os fieis de sete parroquias dos arredores, prescribía procesionar coa imaxe do San Salvador –un dos chamadeiros de Xesús Cristo– dende e até a capela do Santo, por entre mámoas: necrópole da Pena da Cruz e necrópole da Capela do Santo. A ermida situouse á beira dun manancial salutífero, a fonte da Porreta (fonte do Santo ou fonte do Anghinido), cuxas augas en ablución son avogosas do tangaraño. 

O San Lourenzo (O Serrapio-Pedre, Cerdedo): Ao pé das Torres do Serrapio –baluarte desaparecido–, ergueuse a capela dedicada ao san Lourenzo, mártir cristián, atormentado na grella até a morte. Ao cotarelo do San Lourenzo chegan os restos dun antigo viacrucis que partiría do Santo Estevo de Pedre –santos ben levados–. Gárdase no interior da capela unha pequena imaxe de pedra, xugulada, coñecida polo san Serrapio, nume invocado contra a seca. O san Lourenzo –cristianización do culto solar– vincúlase co Coto das Insuas, onde, en 2012, os de Capitán Gosende descubrimos o nomeado Xacente do Coto das Insuas, laxeira de vulto antropomorfo que se adobía coa lenda da “pedra chinada”, versión aldeá do “assum est, inquit versa et manduca”, latinallo atribuído a san Lourenzo no intre da cruenta asadura. 
​
Polo de hoxe, abondan unha vintena de evidencias. É de obriga estar alerta para que ningunha destas xoias culturais de noso corra o risco de ser estragada por eólicos estafermos, quincalla de evacuación, fochicada mineira ou megalomanías de cacique. Queda escrito.   ​

Moito me sabe elucubrar arredor da organización territorial que, no ámbito da mitoloxía, vertebra a comarca histórica de Montes (concellos de Cerdedo, Forcarei e Beariz). Moito me avece debandar o misterio deste seu artellamento mitolóxico, a rede neural que subxace, o relato lendario que rodriga os talos do relato histórico. 
Os dominios do mítico conxuntarían unha Administración ancestral, en paralelo ao ordenamento que, segundo a súa ocorrencia ou comenencia, compoñen e recompoñen os poderes públicos de onte e hoxe. Concellos e provincias flutúan ao vaivén da historia; comarcas e nacións fondean na abra da tradición. 
A comarca de Terra de Montes, eido dos célticos metacios (Parrochiale suevum, séc. VI), acóutase a catro fitos tan colosais coma inamovíbeis e imperecedoiros, por moito que tezan ou destezan os zolados cambiamarcos: “Á Terra de Montes pechan catro xighantes (ou cumes) o seu van: o Seixo, Costoia e Coco e bon petrucio Candán”. Así o recolleu do pobo e o amplificou coa súa gaita de fol o célebre Gaiteiro de Soutelo, personaxe de lenda, alter ego do mortal Avelino Cachafeiro. Así nos define o mito fundacional da “maldición do sangue”, orixinador da nosa circunstancia: a caste de “ameigados” que, expulsados do lar marítimo, atinxiron a Meta –a fragosa fronteira interior– e prosperaron arrostrando o arredamento forzoso e a crueza dos elementos. 
Dende os tesos e caivancas do Testeiro, morada da deidade ctónica Mariadiz, duplicada na moura costureira (Mari Diz) que, no planalto do monte Seixo, afogou no pozo da Muller Morta, e até o gravado rupestre da Laxa da Romaxe I (Pedre-Cerdedo) –cruciformes de termo descubertos por Capitán Gosende en outubro de 2015–, esténdese a Terra de Montes (leste-oeste, uns 20 km en liña recta). Isto é axioma montañés, carácter forxado na caldia das especificidades orográficas e culturais da comarca. 
O dicionario RAG define a voz “pobo” como o conxunto de persoas que viven nun lugar determinado e teñen en común a lingua, as tradicións ou as institucións (1ª acepción), e na 3ª: conxunto de persoas que están unidas por unhas mesmas crenzas relixiosas (mitoloxía en sentido amplo), unha orixe común, ou calquera outra lazo. 
Nicolás Avellaneda (1837-1885), avogado, xornalista e político arxentino –ministro de Instrución Pública e presidente do seu país–, legounos esta máxima: “Os pobos que esquecen as súas tradicións perden a consciencia dos seus destinos”. Seguindo a reflexión, Lleras Camargo (1906-1990), xornalista, humanista e político colombiano –tamén presidente do seu país–, engadiría: “Un pobo sen tradición é un pobo sen porvir”. Apliquémonos, por acaídos, os aforismos; adoptémolos como folla de ruta todos os galegos e, entre eles, os indíxenas de Terra de Montes. 
Eu apelo á tradición vivida, buscada, oída con atención e oportunamente transmitida en lingua propia, interpretada e anovada. Eu atopo na sabedoría popular os argumentos para elucidar calquera dúbida existencial e identitaria. E coincido co xornalista e escritor mexicano Carlos Fuentes (1928-2012) cando afirma que “para crear, un debe ser consciente das tradicións; pero para manter as tradicións, un debe crear algo novo”. 
Persisto, inspirándome na rica herdanza, en darlles lustre aos símbolos do morgadío e, se cabe, en anovalos –conforme o meu humilde enxeño–; mesmo en xerar novos símbolos, entendéndoos como ferramenta eficaz de reafirmación e cohesión social. Velaí a Montaña Máxica do Seixo, a colección Cerdedo in the Voyager, o Roteiro da Pantalla, o Campo das Laudas... Estas iniciativas voan en revoan en Internet, superando con habelencia o silenciamento caciquil, a miseria do deixarse morrer. Estas iniciativas rebélanse contra as políticas de terra queimada, enrocadas na inexorábel extinción, que nos negan a esperanza do cambio. Boten a vista atrás; ollen, por exemplo, cara a Portalén –dada a coñecer no ano 2002–. Tras un labor ininterrompido de divulgación (máis de 5.200 participantes nos roteiros guiados), Portalén é hoxe, vox populi, símbolo ineludíbel da galeguidade, inmortalizado, entre outras artes, pola literatura escrita na nosa lingua e polo estro musical (v.g.: Eduardo Soutullo: “Alén”, 2019; Marcos Neira: “Portalén”, 2021; Treixadura: “Portalén”, 2026). Eis a porta lendaria que xurdiu do maxín cerdedés gratis et amore, inmune ás miserias humanas, impertérrita fronte á mesquindade. 
Os lugares simbólicos apontoan a íntima pertenza a un territorio, vinculan os habitantes co medio, favorecendo a preservación dos valores naturais e culturais –a nosa forma de ser–, e axudan a impedir os desmandos das políticas de acabación. 
Máis alá dos lindes mundanos, a trama e a urda lendaria debúxannos un mapa de fonda e compacta raizame. Ao respecto, baseándome no patrimonio inmaterial recollido ao longo de tres décadas, desexo plasmar deseguido como se constrúe, consolida e acomoda, no plano mitolóxico, unha comunidade humana ao seu habitat cotián. Velaquí os “territorios míticos”, avindos a marcos ben coñecidos; velaquí as veas, trabes, vigas ou galerías de ouro, tendidas coma fíos eléctricos de pau en pau, de torre en torre baixo a paisaxe; velaquí os itinerarios telúricos descritos polos quefaceres arcanos da mouramia (as lonxitudes en liña recta que propoño para estes axóns son aproximadas). Vén ao caso engadir que, en Tomeza (Pontevedra), as moreas lonxitudinais de herba segada reciben o nome de “veas”, e válennos tamén de imaxe clarificadora. Vexamos: 

A pelella do boi e as veas de ouro 

O relato da Chousa de Pedro Bras –recollido xacando na aldea da Alén (Xirargha-Beariz)– e o reiterado asunto dos chantos demarcativos configuran a fundación da parroquia de Pardesoa (Forcarei), desestimando por recentes e mundanas as fronteiras provinciais. A zarra orixinal de Pardesoa estremaría co couto das Correas (Xirargha). Os frades do mosteiro de Aciveiro (Forcarei) –que exerceron o seu dominio xurisdicional sobre a Terra de Montes dende o séc. XII– ofrecéronselle ao pobo para esconxurar o Medo do Portacabalo e, en troco, requiriron dos veciños as rendas que producise a terra abranguida pola pelica dun boi (argucia da coira –o mallón– encanada en fitas: “as correas”). Para os naturais das Correas, a estrema de perto ficaría estabelecida pola pedra de Xan Xil (pedrafita reutilizada), linde co lugar de Framia; a estrema de lonxe caería na mámoa da Portela da Cruz (Ricovanca-Xirargha). 
No mesmo túmulo da Portela da Cruz confluirían as derregas das chamadas Leghua dos Mouros e Leghua do Frade. 
Des a mámoa da Portela da Cruz, a Leghua dos Mouros estenderíase até a Laxe das Sete Cruces e mais o outeiro do Libro (Cambeses-A Varcia, A Lama), na bareira meridional da serra do Cando. 
Polo que respecta ás mardeas da Leghua do Frade, a tenza reclamada por santo Ero da Armenteira ao rei da Galiza Fernando II (séc. XII) e amolloada tamén co recurso sagaz da pel de boi anoada en tiras, ocuparía o espazo delimitado polos seguintes fitos: dende a mámoa da Portela da Cruz (L) atinxiría no alto Seixo a necrópole de Chan de Mamas (N) –tumba do Tecelán de Carballás–, a mámoa de Xestido (O) –ambas en Forcarei (Sta. Mariña de Presqueiras)–, e a mámoa do outeiro dos Ramos (S), na serra do Suído. Aos sagros lugares de Portalén e o Marco do Vento (A Varcia do Seixo-A Lama) –o oenach da Feira Vella– atribuiríaselles neste territorio mítico unha posición central. O mosteiro de Oseira –priorado de Marín– exercería potestade (dende o séc. XII) sobre a Neveira de Cimadevila (Caroi-Cotobade) e o seu depósito de xeo. 
Seguimos. Des a mámoa de Xestido –á beira das lagoas– oriéntase cara ao oeste o aliñamento lítico das Pedras Ghiadas. O soterrado corredor megalítico atinxe a peneda do Castro Ghrande –crisol da nosa mitoloxía popular–, debuxando, ao tempo, a estrema entre as parroquias de Cerdedo e Forcarei (as dúas Presqueiras). O lombo das Pedras Ghiadas indicaría a existencia dunha galería soterrada (vea de ouro, consonte outras versións) que comunica o tremedal de Xestido (enxoval haxiográfico da santa Mariña e da cidade asolagada de Trentinán) co pozo Sangoento (no río do Seixo), amecendo na cova do Castro Ghrande e na boqueira infernal do outeiro da Penadaigha (2.590 m de lonxitude). No leito abisal do Sangoento, a temíbel serpe Bichoca garda un tesouro: unha grade de ouro e un carro de áureas ferraxes que, a tombos, caeu do alto de Costoa (Chamadoira-Cerdedo) ao lles brandearen os pés aos bois que puxaban pola carga (+600 m: uns 3.200 m de lonxitude). As lagoas de Xestido flutúan consonte o abalo e devalo do mar de Marín (a 27 km de distancia). 
Volvendo aos cumes (xighantes) que pechan a comarca, outra vea de ouro une o Campo das Mámoas de Fixó (Pardesoa) –na aba do monte Costoia– coa cova da Fontefría do monte Seixo (5.380 m de lonxitude). Na Fontefría, consonte o Ciprianillo, a cabeceira do filón foi exhumada polos Armada –liñaxe de canteiros–, enfrascados na racha de pedra para chantos. O achado explicaría o seu repentino enriquecemento. 
Sen abandonar Pardesoa (Forcarei), dende a mámoa espoliada coñecida polo Burato da Moura (nos Toxais da Carballa) emparéllanse dúas vigas –unha de ouro e outra de alcatrán– até a carballeira do Samarco e mais os Curriños de Ventoxo (900 m de lonxitude), sostendo os dormentes da capela do Samarco, cuxa advocación orixinal viría sendo o san Mateo, pequena imaxe de pedra atopada in illo tempore na fonte da Lameiriña. 
Na mesma orientación, entre as parroquias de Folgoso (Cerdedo) e Ventoxo (Forcarei), camba e averduga a Serra do Home, replicante da Serra da Muller (ao norte da anterior), baixo a pagá advocación de Mariadiz –deidade omnipresente e aglutinadora–. Na Serra da Muller sitúase a Pena da Cruz (Acivedo-Millarada), e dende alí, en inveterada procesión –e entre mámoas– deica os vestixios da capela do San Salvador, erixida nas inmediacións da fonte da Porreta ou do Anghinido (2.550 m de lonxitude). 
Permanezo en Forcarei. Polas festas do Santo Antonio de Gharellas (Millarada), empregando unha das galerías do castro (castro de Gharellas), un mouro baixa ao poboado para bailar coas mozas (300 m de lonxitude). 
O Coto da Mámoa da Madanela comunica por pasadizo subterráneo co Coto do Castro, en Sanguñedo (830 m de lonxitude). No Coto da Mámoa hai unha cavidade pola que os mouros levan as súas mulas a beber ao río da Madanela (regueiro do Mesón) (100 m de lonxitude). 
En Dúas Ighrexas, un túnel pon en comunicación o castro de Loureiro co río do Castro (o Lérez) (250 m de lonxitude). 
Véñome á parroquia de Cerdedo. Dende o castro de Arén, unha galería soterrada acada o fondal do pozo da Torre –no río do Castro–, obra dos mouros minadores do ouro, antes de seren vítimas de esconxura (220 m de lonxitude). 
Outro depósito de ouro largacío tómbase entre os Aghorvellos e a Cerrada das Mámoas do monte Sangal (Cerdedo) e a Torre dos Mouros, acreditando ricos labores mineiros, cuxos réditos alzaron a célebre fortaleza –trono da raíña dona Ghurina–, farallón de cuarzo refolguexante que unía ambas ribeiras do río Lérez, até ser derrubado polos couces do cabalo de san Santiago. 
Outra veta de ouro alíñase dende a Torre dos Mouros até o Outeiro Rachado (ou viceversa), fito de deslinde das parroquias de Figueiroa e Parada. (Suma das lonxitudes de ambos treitos: 1.820 m). 
Dende os ocultos adarves da Mouteira (Parada) até a ponte Parada do Lérez, avanza outro pasadeiro soterrado para servizo privado dos mouros (300 m de lonxitude); e outro dende A Mouteira ao castro das Cercas (300 m de lonxitude), de face ao precipicio do regueiro da Freixeira; coexistindo ambos os dous coa ruta inmemorial dos arrieiros a Compostela, custodios, á súa vez, do ouro líquido do Ribeiro. 
Miramos arestora cara ao oeste e vemos alzarse sobranceira a meda de Castrodiz, flor debagada en pétalos de prospección. O penedo nomeado Cabeza do Mouro é porta pechada ás galerías de ouro enrestrado: unha cara á fonte da Crica –na que abeberan as cabalarías dos mouros– (625 m de lonxitude); outra deica os Aviosos –veigas do río de Quireza, fronte a Bugarín– (1.670 m de lonxitude), veta de ouro en pebidas, que as fará aflorar unha cabra esparruñadora; outra deica a Fonte Manfreo, filón de ouro mesto; outra até a ponte do Cando, sobre o río de Quireza: dereitiña pola rodeira da ponte, a roda do carro toca na veta de ouro (2.100 m de lonxitude).  
Dende a Roda do Castro (Os Castros-Quireza), atanguendo a Porta Meixón, unha bóveda subterránea conduce ao Buraco da Moura (ou Covadalaghua). Así o testemuña o dito da Moura, sabia Deusa Nai: “Dende a Roda do Castro ao Porta Meixón, deixo as chaves do meu caixón/corazón!”. Se o túnel provir da Covadalaghua,  trazaría de oeste a leste unha perpendicular aos fluentes tributarios do Quireza (1.880 m de lonxitude). Outros din que na Covadalaghua ou Pena da Moura –agocho de fuxidos canda a guerra– atópase a saída norte dun pasadizo cuxo escusado acceso é o forno dunha casa do lugar de Fondós (1.550 m de lonxitude).   
O castro do san Cibrán (A Vilalén-Tomonde) irradia en todas direccións agochadas galerías tapizadas de ouro. Entre elas, a que une a chamada Mina do Nabal co regueiro do Batán, afluente do Quireza (220 m de lonxitude). 
Outra vea de ouro comunica o outeiro da Mesa dos Mouros (A Mámoa-Castrelo, Forcarei) coa fonte dos Arrieiros, no devandito itinerario de mercadores. 
Entre o castro de Maghros e o de Gharfián (Beariz) hai un tunel. Os mouros dun e outro sitio comunicábanse e negociaban lonxe da vista da xente. Os mouros de Maghros cambiaban cos de Gharfián ouro por leite tallado –os de Gharfián tiñan gando, os de Maghros andaban co ouro– (2.500 m de lonxitude). 
Outro pasadeiro soterrado une o entesourado pozo da Moura (goio do río Bora –alto Almofrei–) coa parroquial de Caroi (430 m de lonxitude)... 
Sen dificultade, dariamos enchido páxinas e páxinas con estes prodixios, apenas, pois, neste artigo, enfurcamos unha pequena mostra. Fagan o esforzo de levar estas evidencias a un topográfico. Decataranse de que, solapados e entrefebrados, compleméntanse e ramifícanse pola comarca  adiante  tres  aparellos de orgánica función: o aparello circulatorio (trollos, ríos e regueiros), o aparello respiratorio (breñas e fragas) e o aparello mitolóxico (labirinto de veas, trabes e galerías): furado subsolo coma queixo Emmental.  
O sistema mitolóxico tece na xeografía de noso unha sorte de arañeira emocional que, amais da súa función cohesiva, interaccional e vinculadora co territorio, ofrécenos, arroubadora, a posibilidade de ficar atrapados nela para sempre. Tendo tanto do que abraiarnos, non nos deixemos engaiolar por abelorio de cacique calquera. 

Queremos Galego da Estrada! presenta o resultado dos traballos das diferentes comisións que analizaron a situación da lingua galega, coas propostas para reverter esta grave emerxencia na que se atopa logo de 20 anos de políticas dirixidas á súa exclusión e menosprezo. 
Esta presentación do protocolo “Lingua Vital” no que se indican accións concretas levarase a cabo nun acto o próximo venres 17 de abril na sala Abanca da Estrada, ás 20:00 h. para o cal contamos coa intervención do escritor e catedrático da Universidade de Vigo Henrique Costas que impartirá unha conferencia co título “A normalización ben entendida comeza por un mesmo” no marco da exposición das medidas que se defenden para mudar o rumbo do proceso de redución do uso, coñecemento e recoñecemento da nosa lingua que estamos a vivir.
Henrique Costas é autor de numerosas obras de narrativa e ensaio, estudos sobre literatura, lingüística e sociolingüística, ademais dun compromiso permanente coa normalización do noso idioma que o fixo xuntar ese traballo de investigación e académico coa mobilización necesaria a favor do galego, para o cal quixeramos lembrar a importancia que tivo no seu momento a obra “55 mentiras sobre a lingua galega: análise dos prexuízos máis comúns que difunden os inimigos do idioma” cando en plena ofensiva para desmantelar os precarios avances institucionais que tivera a defensa da nosa lingua polo goberno da Xunta de Galicia, desmontou con ese traballo os “bulos” e “fakenews” cos que se pretendeu xustificar o derrogamento da lexislación que favorecía ao galego.

O vidente das quinielas 

Sen abandonar o asunto dos xogos de azar, sesenta e catro anos despois (outubro de 1965), a prensa dedicaralle espazo a outro cerdedés: Ubaldo González Míguez “o vidente das quinielas”. O mozo, de 25 anos de idade, afeccionado ao fútbol e ás apostas deportivas, cubrira un boleto da sexta xornada da Liga (“un boleto mútiple de 242 columnas”). A sorte deparoulle un pleno de catorce acertos, dez de trece e corenta de doce: perto de dous millóns de pesetas de premio (uns 450.000 euros de hoxe). Ubaldo xa gañara 716.000 pesetas no ano 59 (con 19 anos) e 249.000 en 1964. Seareiro do Pontevedra e do Celta, investira 972 pesetas en selar o boleto que o convertería en millonario.  
O Pontevedra C. F. debutou na Primeira División da Liga española na temporada 1963-64, na que venceu o Real Madrid no estadio de Pasarón (1-0). Na temporada 65-66, retornado á maxima categoría, o Pontevedra acadou o honroso título de campión de inverno. Na 67-68, tamén en Pasarón, a escuadra do “Hai que roelo!” meteulle 3-0 ao Madrid. Na 68-69, o Pontevedra empatou (2-2) co Madrid no estadio Bernabeu. O gol do empate definitivo marcouno o cerdedés Barros (Manuel García Barros). Os granates despedíronse de Primeira ao remate da temporada 69-70. Polo que respecta ao R. C. Celta, o equipo vigués botaría boa parte dos anos 60 no pozo da Segunda División. ​