Xornal de Tabeirós-Terra de Montes

Alba de Gloria 2026

13/7/2026

O próximo sábado, 18 de xullo de 2026 ás 12h, a Federación Galiza Cultura, da man da AC. O Galo e a AC Vagalumes, celebra no cumio do Pico Sacro a LECTURA DO ALBA DE GLORIA DE CASTELAO, un texto conmemorativo do día da patria galega, composto no exilio para rememorar literariamente a xeografía e a historia de Galiza..

As asociacións culturais da comarca vimos celebrando este acto desde hai 15 anos recorrendo os pasos que Afonso R. Castelao até o cumio deste monte sacro ao que se menciona no discurso de Castelao.

ALBA DE GLORIA, NO CUMIO DO PICO SACRO

12:00 h: Benvida e intervención de Cesáreo Sánchez, presidente da Asociación de Escritores/as en Lingua Galega.
12: 30 h: Subida ao último treito do cumio do Pico Sacro con descanso na capela. Xa no alto, representantes das asociacións lerán Alba de Groria de Castelao.
13:30 h: Baixada con parada para ver a chamada cova da Raíña Lupa.
15:00 h: Aprox.: Xantar de convivio en Carboeiro. Cada quen levará a súa comida, bebida e cubertos.
17:00h: Visita guiada á igrexa de Ansemil, á de Breixa e ao castro de Toiriz. Estes tres bens patrimoniais están separados por escasa distancia pero para ir velos necesítase coche. Por outra banda, o traxecto que percorreremos a pé é moi pouco é moi doado de andar.
19: 30h: Fin da visita guiada

Podedes asistir a todas as actividades ou unicamente ás que consideredes. Non precisades apuntarvos.

0 Comentários

Para o colectivo “capitán gosende”, nas laudas, 26.

9/7/2026

1 Comentário

Mero

Tiña que ser eu, precisamente eu, a voz máis feble e cativa, que deu o noso pobo, a menos autorizada e harmoniosa a que clame no ermo e no baleiro, no deserto. CANTADO: ...Sobor desta terra vella, raigaña de onde vimos, dende a orixe dos tempos lembro a historia dos meus, que sucumbiron ao ferro dos poderosos, ao ferro dos poderosos.

Ademais das verbas de Man. Mª que subscribo e cito, e tamén canto, as miñas veñen a afirmar como “cantor” que tampouco aquí debo calar nada, nin calar nunca. por iso dicirvos que tamén o silencio é cómplice da mentira, e a omisión é cómplice da traizón. moi poucas veces o silencio libra, a non ser cando por educación un reserva a súa voz e a súa palabra para que outros digan, na música o silencio tamén se interpreta e serve para dar medida a un novo ímpeto interpretativo. ese silencio fainos confundir a vítimas e verdugos, a executores e executados, a ladróns e roubados. o fascismo é tentador e fascinante, para os parvos e para os que calan e consenten.

Aquí convocados, saibades das constantes agresións contra a memoria por parte dos que din gobernarnos: violencia contra monumentos da memoria, violencia contra o sentido común e as evidencias. E agora, con toda a cara, cando a Moncho Reboiras o converten en asasino, sendo el o asasinado.

Son moitas, como cando evitan pronunciar e recoñecer o día da Galiza Mártir en memoria de todos os represaliados, en data na que mataron a Alexandre Bóveda. Unha data instaurada en 1942 por Castelao desde o exilio, e debuxada no seu cadro “A derradeira leición do mestre” que se está a expor en Pontevedra e á que Amalia, filla de Bóveda, nun acto de honor e valentía, non asistiu por estar en mans dos vendidos, os mesmos que reparten medallas “Castelao” entre as súas amizades e que usurparon o seu nome e a súa memoria, tal como queda demostrado.

E cando, no caso de Lugo, coa nova corporación do Concello, amañado en transfuguismos, quixeron impedir que o “Vello Cárcere” fose declarado “lugar da memoria”, non deixando que o acto se celebrase dentro do edificio.

Están aí, sempre estiveron. chegaron e queren vulnerar o dereito que nos asiste a lembrar, pois queremos que non se repita máis o erro nin o horror. Por iso non calemos, debemos vencer os silencios interesados que nos agachen detrás da ramalleira. Proclamémonos na defensa de nós, do Noso como herdanza, e do noso pasado aínda non contado.

En Cerdedo, 5 de Xullo do 26. Nas laudas, a Otilia Fernández e Manuela García militantes da Dignidade e desta nosa Memoria que, a pesar de todo, resiste!

1 Comentário

Otilia e Manuela: a XIV lauda do Campo das Laudas

27/6/2026

0 Comentários

O Colectivo Capitán Gosende dedicará o 14º monólito do Campo das Laudas á lembranza e honra de Otilia Fernández Ovelleiro e Manuela García Castro, vítimas da represión fascista en Cerdedo

Calros Solla

O Campo das Laudas.

O domingo 5 de xullo de 2026, ás doce do día, as campás da parroquial de San Xoán volverán dobrar polos heroes e polos mártires que, hai 90 anos, se significaron na defensa da II República. O domingo 5 de xullo, o Colectivo Capitán Gosende procederá á inauguración da XIV lauda no seu memorial do Campo das Laudas (As Raposeiras-Meilide). Dende o ano 2016, sen interrupción, os de Capitán Gosende, “with a great help from our friends”, vimos construíndo naquela herbeira, pedra a pedra, unha homenaxe perdurábel ás vítimas do xenocidio fascista en Cerdedo.
Froito do empeño popular, refractario a subvencións e sinecuras, o Campo das Laudas medra sen atranco e, ao tempo, consolídase como un dos lugares máis visitados e fotografados da comarca, xunto con Portalén ou a aldea vella de Vichocuntín. Tiren vostedes as súas propias conclusións.
O Campo das Laudas é unha mostra de admiración e respecto cara ás cerdedesas e cerdedeses que, naquel aciago xullo do 36, non dubidaron en aliñarse coa legalidade resistente e oporse ao alzamento militar que nos acabou condenando a unha guerra civil e a corenta anos de ditadura. A resultas da súa ousadía e comportamento exemplar, os valedores da soberanía popular pagaron coa morte ou padeceron tormento e aldraxe. Fronte aos compracentes que pregoan non meter o dedo na chaga, nós esiximos curar de vez esta ferida a por de acordanza perdurábel, recoñecemento e reparación. Aos neofascistas doentes e redivivos só lles recomendamos uns emplastos de sentido común e lectura comprensiva.
A semellanza dos que, naquelas datas oprobiosas, mantiveron aceso o facho da dignidade, posicionados no lugar correcto da historia, o día 5 de xullo volveremos exhibir oufanos o noso compromiso inquebrantábel coa defensa da democracia, do laicismo, da xustiza xusta, dos servizos públicos e dos dereitos sociais, nun concello carecente de alternancia política dende hai nove décadas –a longa noite de pedra máis longa– e gobernado por quen, en nostálxica conivencia, se nega a cumprir a Lei de Memoria Democrática.
O domingo 5 de xullo, convocados ás 11:30 h na aldea das Raposeiras, o libérrimo voluntariado puxará leira arriba polo monólito esculpido na memoria e honra das mulleres Otilia Fernández Ovelleiro e Manuela García Castro, veciñas da parroquia de Quireza, labregas, militantes republicanas, maltratadas con saña polos golpistas, amedrentadas, humilladas, denigradas e, cando a vida se volve un imposíbel, empurradas á emigración sen retorno. Eis outro exemplo das diferentes “mortes” sufridas polos republicanos antifascistas (asasinato, asasinato tras xuízo farsa, encarceramento, tortura, coerción económica, incautación de bens, inhabilitación, ostracismo, persecución, agocho, exilio, emigración...) das que o Campo das Laudas se ofrece como explícita aula de interpretación.
Tras o golpe de Estado de xullo do 36, Otilia e Manuela, Manuela e Otilia foron obxecto de malleiras, intimidacións, vexames e infamias; foron rapadas; víronse obrigadas a emigrar sen posibilidade de regreso, morrendo lonxe da súa terra e da terra dos seus devanceiros.
Os seus nomes e apelidos e as súas vicisitudes non caeron no esquecemento, chegaron a nós. Así e todo, só posuímos –polo momento– dúas fotografías dunha delas. A foto carné de Otilia Fernández obtívose da “Ficha consular de qualificação” expedida en Vigo polo consulado do Brasil o 10 de decembro de 1940, país ao que marchou na compaña dos seus fillos menores. A segunda das fotografías –posado familiar– tirámola do arquivo da Memoria que custodia a web Tabeirós-Montes, repositorio cultural da comarca xestionado polo historiador Xoán Carlos Garrido. Se entre os lectores deste artigo se atopar alguén con posibilidades de enviarnos calquera outro testemuño fotográfico de Manuela García (ou de Otilia), agradeceriámoslle a achega.
A décimo cuarta lauda, coma as precedentes, farase realidade grazas á xenerosidade, sensibilidade e mestría do vuxa arghina Marcos Escudero, avantaxado escultor natural de Mos, comprometido dende o comezo co Proxecto Campo das Laudas. Queremos salientar que das trece laudas fincadas até o momento na veiga da Fontedorraca, doce corresponden a vítimas cerdedesas do fascismo (22 persoas lembradas) e unha, ao chorado Juan Soto (falecido o 7 de xaneiro de 2015), membro do Colectivo Capitán Gosende e estreito colaborador no desenvolvemento deste e doutros proxectos: “Facer é o mellor xeito de dicir”. Sempre con nós, meu compañeiro!!
Co gallo da inauguración da XIV lauda, farán acto de presenza, entre outras moitas amizades, o escritor David Otero, o músico Mero Iglesias e o historiador Pepe Álvarez, recoñecidos intelectuais involucrados na ardua tarefa de outorgarlles voz aos silenciados, apontoar a verdade histórica e promover a cultura de noso mercé ao seu labor investigador e reivindicativo. Por estas e por outras moitas razóns, todos tres foron merecentes do Salvocunduto de Honra do Capitán Gosende (anos 2023 e 2025, respectivamente). A poeta Luz Fandiño (Salvoconduto de Honra, 2017), falecida en 2024, tamén tomará parte na celebración, reencarnada nalgunha das potencias naturais que tanto estimaba: ora miñato, ora súbito refoleo, ora nube figurativa... As intervencións musicais do gaiteiro Xoán López (“Saúdo”, “Ofrenda” e “Despedida”) conducirán o evento.

Foto familiar de Otilia Fernández.

Otilia Fernández Ovelleiro.

Otilia Fernández Ovelleiro

Otilia Fernández Ovelleiro, labrega, naceu o 18 de febreiro de 1906 no lugar de Fondós (Quireza). Otilia era filla de Xosé Fernández Escudero e Xosefa Ovelleiro García, pais tamén de Vicente, Antonio e Davide Fernández Ovelleiro. Davide, mestre no Serrapio-Pedre (cando menos, dende 1933), foi depurado polas autoridades franquistas en 1936.
Antes de consolidarse na escola do Serrapio, Davide Fernández exercera o maxisterio na escola de Carantoña (Miño, 1926), Bardaos (San Sadurniño, 1928) e Matalobos (A Estrada, 1931). Davide Fernández acadaría o soldo das 4.000 pesetas anuais en novembro de 1935. Tras o golpe de Estado foi suspendido de emprego e soldo. A finais de 1936 ingresará en Falange. En setembro de 1938, a Comisión Depuradora levántalle a suspensión e repono na escola do Serrapio. Asumindo a nova orde imposta, un mes despois, en plena Guerra Civil, Davide Fernández renunciaría ao soldo de mestre para percibir os emolumentos que lle correspondían como militar...
En xullo do 36, Otilia e mais o seu pai Xosé foron intimidados polos falanxistas locais, que os pasearon de noite nunha camioneta ameazándoos coa morte. Otilia foi vítima de vexacións (cortáronlle o pelo a rente) na taberna do Outeiro, cuartel xeral da Falange quirezá.
Otilia Fernández casou con Laudino Euxenio Pose Figueroa, tendo por fillos a Manuel (data de nacemento: 27-10-1931) e Eliseo (data de nacemento: 5-1-1934), nados ambos os dous en Cerdedo; e a Xulia Fernández Pose, nacida no Brasil.
Laudino, nado en 1904 en Castro do Medio, era fillo de Manuel Ramón Pose e Carolina Figueroa. Precedendo a súa familia, Laudino Euxenio Pose xa figura residindo no Brasil en 1939. En 1943, declara ser “operario”; en 1972, “dependente”.
En 1941, Otilia, de profesión “labores”, canda os seus fillos Manuel (9 anos) e Eliseo (6 anos), poñen rumbo a Suramérica a bordo do buque “Cabo de Buena Esperanza” (Ybarra y Cía.), desembarcando no porto de Santos (Brasil) o 4 de febreiro. No ano 52, Manuel declara ser “operario” e Eliseo, “feirante”. No 59, Eliseo declara ser “motorista” (chofer), e no 72, “vendedor”. Non retornaron xamais.
Vicente e Antonio, irmáns de Otilia, tamén escollerán o Brasil para facer por vida. Antonio, en calidade de “carpinteiro”, desembarca no peirao de Santos o 20 de agosto de 1950; e Vicente, en calidade de “pedreiro”, arriba a São Paulo o 5 de maio de 1951.
Otilia Ferrnández Ovelleiro faleceu en Ipiranga-São Paulo en 1993 aos 87 anos de idade.

Sinatura de Otilia Fernández Ovelleiro.

Ficha consular de qualificaçao de Otilia Fernández (Consulado do Brasil en Vigo).

Manuela García Castro

Manuela García Castro, labrega, naceu no ano 1904 no lugar de Cuíña (Quireza). Era filla de Antonio García Ovelleiro e Petronila Castro Rascado.
Manuela recibiu malleiras e, coma Otilia, foi rapada na taberna do Outeiro por negarse a revelar o paradoiro de seu home Xervasio Solitario Penelas Fentanes (1904-1986), fuxido. Xervasio S. Penelas fora alcalde pedáneo de Cuíña en 1932-33. A comezos dos anos 40, Manuela tamén acabaría emigrando ao Brasil, país no que faleceu.
Manuela e Xervasio tiveron por fillos a Xervasio (1932), María Dolores (1934), Claudina (1939), Antonia (1941) e Sara Penelas García.
“Operación España”: O 11 de outubro de 1969, de mañá cedo, unha multitude congregouse na estación do ferrocarril de Vigo para recibir os 76/77 emigrantes da provincia de Pontevedra que, provenientes de países latinoamericanos e en virtude da chamada “Operación España”, se acolleran á posibilidade de visitar os seus lugares de orixe por espazo de tres ou catro meses. Unha destas persoas era Manuela García Castro:
El Pueblo Gallego (9-10-1969): “Emigrantes de la ‘Operación España’”: Dos emigrantes de la comarca de La Estrada han regresado después de muchos años de ausencia, en la “Operación España”.
Se trata de doña Pilar Rivadulla Ferro, de 71 años de edad y natural de La Estrada, y doña Edelmira Manuela García Castro, del inmediato municipio de Cerdedo.
Transcorridos trinta anos triunfais, a “Operación España” foi unha estratexia de propaganda argallada pola administración franquista co obxectivo de branquear a imaxe do réxime co mel agre do reencontro e da reconciliación. Tivo varias edicións; a de 1969 foi a primeira. Beneficiaríanse aqueles emigrantes que non contasen con medios económicos abondos para custear a viaxe e que, asemade, levasen máis de 25 anos residindo nalgún país americano. A meirande parte da pasaxe era de orixe galega e un bo número exiliáranse, é dicir, migraran por cuestións políticas.
Para o desenvolvemento do programa, o goberno franquista fretou tres barcos: o “Cabo San Vicente”, o “Ciudad de Barcelona” e o “Satrústegui” (Compañía Trasatlántica Ybarra), cos que, nesta primeira convocatoria, se trasladaron unhas 1.300/1.400 persoas. O “Cabo San Vicente” recolleu os emigrantes da Arxentina (inicio da viaxe: 23-9-69), do Uruguai, e do Brasil (Santos e Rio de Janeiro): 850 pasaxeiros. Manuela García Castro embarcou no Brasil e, despois de catorce días de travesía, chegou ao peirao de Barcelona o 7 de outubro de 1969.
Ao multitudinario desembarque e recepción na casa do concello barcelonés sucedeulle, ao día seguinte, a tamén multitudinaria recepción na praza e palacio de Oriente (Madrid). A seguir, a muller foi trasladada a Vigo en ferrocarril. Tras outro concorrido recibimento na estación viguesa e na Casa de América, Manuela, de 65 anos de idade, deu chegado en autobús a Cerdedo á noitiña do 11 de outubro, e de alí, até a aldea de Cuíña (Quireza). Na estación de Vigo, por entre a multitude, enarborárase (ou brandírase) unha pancarta elucidativa: “La paz de Franco os recibe” (EPG, 12-10-69).

Cabo de Buena Esperanza, o buque no que Otilia emigrou ao Brasil.

O afincado da XIV lauda farase realidade co apoio entusiasta e desprendido dun entrañábel grupo de seareiros cuxo tributo desexamos recoñecer facendo constar os seus nomes: Rosa Meijueiro, María Fernández, Carmen Cortizo, Xanhe Redondo, Alberto Cadavid, José Antelo, Loli Quinteiro, Fernando Salgado, Anan Abdalah, Fernanda Cedrón, Cristina Salgado, Cándido Duro, Manuel Campos, José Ángel Álvarez, Antonio Ordóñez, Marisa Padrón, Oralice Silva, José Luiz Oubiña, Manuel Iglesias, Gonzalo Iglesias, Manuel Sueiro, Carmiña Iglesias, Julia Iglesias, Xosé Manuel Feijoo, Anónima, Fermín Brenlla, Gonzalo Sancho, Marisé Sanmartín, Conchi Pereiro, Antonio Vázquez, Manuel Gil, Elisa Landeira, Cristina López, Pablo Carro, Ramón Laxe, Victoria Orozco, Anónimo, Silvia Giménez, Mª Dolores Besada, Mar Gómez, Xoán López, María Jesús Martínez, Carlos Ríos, Helia Merayo, José Gómez, Luz Lamas, Benito Hermida, Pilar Pérez, Xosé Álvarez, Mª José Pérez, Marina Paz, Xulio Leal, Benigno Sarmiento, Manuel Fortes, Celso Núñez, Alicia Garrido, Calros Solla, Ángeles Rodríguez, Mª Teresa Campos, María Pereira, José Mª Pazo, Benito Hermida, Rosa Mª González, David Otero, Xoán Carlos Garrido, Raquel López, Victor Gil...

Benia a todas e todos!! O día 5 de xullo, a patria dos vivos fotografarase novamente ergueita e ditosa entre a montaña sagrada do Seixo e a patria enfesta dos inmorredoiros. Fóra de foco, estenderase, calada e servil, a patria dos mortos. Otilia Fernández Ovelleiro

Cabo San Vicente, o buque da Operación España no que viaxou Manuela.

Un dos barcos fretados para a Operación España.

0 Comentários

O monte do Seixo: unha montaña de 300 millóns de anos

21/6/2026

0 Comentários

O monte do Seixo, resulta do devir xeolóxico, érguese en Terra de Montes calada testemuña da nosa circunstancia

Calros Solla

O afloramento granítico de Portalén.

Ao xeógrafo Antonio Presas

O monte do Seixo, como ben saben, non se forxou da noite para a mañá. O Seixo é unha mole de granito moi antiga, upada polo devir xeolóxico e cicelada e abuxardada pola afanosa intemperie. O monte do Seixo non é unha montaña nova, senón retallo e vestixio dunha cordilleira primordial, bisneta da oroxénese e filla da erosión.
Hai 300 millóns de anos, durante o período carbonífero (era paleozoica), as entrañas do monte do Seixo estaban aínda fraguándose. No Carbonífero, Galiza atopábase inmersa na denominada oroxenia hercínica (ou varisca), efecto da colisión dos continentes de Laurasia (N) e Gondwana (S). O noroeste da península Ibérica localízabe no microcontinente da Armórica, repartíndose entre o extremo meridional de Laurasia e o septentrional de Gondwana. As terras en contacto constrinxíronse e gañaron altura. No discorrer da era primaria, o territorio que hoxe ocupan as serras do interior da provincia de Pontevedra (Suído, Cando, Candán e Testeiro) será escenario de poderosos e transcendentais movementos tectónicos. Sometida a titánicas presións, a codia terrestre dobrouse e fracturouse. Por tal, nas profundidades acuguláronse grandes volumes de magma e sepultáronse, comprimíndose, inxentes sedimentos precursores; eis o material básico: granitos, rochas metamórficas (entre elas, o ollo de sapo) e brancas vetas de cuarzo (seixo), característicos todos tres da Dorsal Galega e do Macizo Galaico no seu conxunto.
Daquelas, o monte do Seixo non era aínda recoñecíbel, sería apenas unha ampla zona en proceso de constitución incluída nunha inmensa cadea montañosa. O magma xerado no subsolo, a moitos quilómetros de profundidade, irá arrefriando lentamente dando lugar a masas de pedra plutónica de proverbial dureza, cuxa faciana acabará ficando exposta. Este proceso (exhumación) é clave, pois o monte do Seixo consta xaora desta cerna granítica orixinaria (batólito), que configura parte da súa cara vista. Alén da actividade ígnea e das traccións abismais, o período carbonífero ofreceunos, á flor de terra, unha paisaxe pantanosa de exuberante vexetación (árbores escamosas xigantes, colosais rabos de cabalo e sotobosque de fentos). Por entre a flora arborescente e palustre, zoarían cabaliños do demo de talle estarrecedor e buligarían arrepiantes cascudas, cempés e reptiliomorfos, espelidos por unha climatoloxía cálida e extremadamente húmida. Hai 250 millóns de anos aconteceu o maior evento de extinción masiva do planeta: a “Gran Mortaldade” do Pérmico-Triásico. Esta catástrofe, causada pola reactivación do vulcanismo e de devastadores efectos climáticos, fixo desaparecer 9 de cada 10 especies mariñas (vg.: trilobites) e 7 de cada 10 espécimes vertebrados (vg.: dimetrodontes), achandándolles o camiño aos dinosauros. Non hai feira mala...
Durante a era mesozoica (200-66 millóns de anos), o cordal primixenio foi sometido a unha severa erosión. No transcurso da era secundaria deuse a esgalladura do supercontinente Panxea. O rift irá afastando paseniño Galiza de Canadá e, ao tempo, un incipiente océano Atlántico anegará a manga resultante. Terra dentro, o relevo verá suavizadas as súas arestas. O monte do Seixo non sería –coma hoxe– un fito orográfico, dado que se incluiría nun zócalo penechairo cada vez máis rebaixado polos axentes erosivos: o xeo (xelifracción), a chuvia (erosión hídrica e pluvial) e o vento, causantes da paulatina exposición do batólito. Hai 100 millóns de anos, no avanzar do período cretáceo –que sucedeu o Xurásico–, o monte do Seixo continuará sendo inidentificábel. A paisaxe, condicionada por unha calidez e humidade subtropicais, comporíase de zonas pantanosas, litorais pouco profundos e relativamente próximos, densas fenteiras, bosques de cícadas, xinkgos e coníferas primitivas (ximnospermas) –non existiría a herba–. Devagar, irán facendo a súa aparición os primeiros carballos, bidueiros, acivos, salgueiros, palmeiras... (anxiospermas). O horizonte ofreceranos un verde continuo e, abafados polo bochorno ambiental, entre a vexetación, albiscariamos unha parella de tyrannosaurus rex emboscando un rabaño de triceratops. Hai 66 millóns de anos, coas terras emerxidas dispostas dun xeito parecido ao actual, o impacto dun meteorito de 15 km de diámetro na península do Xucatán provocará a extinción dos dinosauros. O tempo dos mamíferos era chegado.
Na era cenozoica (dende hai 66 millóns de anos até hoxe), o clima alternará fases cálidas e frías. É neste período cando a serra do Cando se vai alzar preeminente no relevo. A oroxenia alpina (hai 30-5 millóns de anos) comprimirá as dormentes graníticas e as veas de cuarzo ocasionando a rotura e elevación de bloques tectónicos (monte do Seixo), até atinxir os 1.000 m de altitude. Esta circunstancia avivará novamente ríos e regueiros. Os fluentes encaixaranse profundamente no terreo, debuxando as trazas dos vales e das serras que coñecemos. En paralelo, a auga da chuvia infiltrada nas diaclasas do granito soterrado activará a meteorización química, despezando a pedra oculta en porcións arredondadas. A propia chuvia e o vento varrerán as capas de áridos disgregados e sedimentados até deixar os petoutos nus, sen cesar no puído dos seus contornos. Até 15 millóns de anos de meteorización mecánica (xelivación, abrasión eólica) e varreduras continuadas (vento e chuvia) foron precisos para que a natureza “concluíse” a obra escultórica de Portalén.
Aínda que tivesen sete vidas ou sete orzamentos ao seu dispor, os gobernantes da comarca xamais darían creado da nada un fenómeno cultural de tanta repercusión coma Portalén, exemplo de como tirarlle proveito a un ben outorgado pola natureza, sen magoar o medio nin desbaldir os cartos públicos. É normal que agora queiran subir ao carro. Poucas as grazas.
Dende hai 2’5 millóns de anos (Pleistoceno), as correntes fluviais aceleraron o labor de arrastre dos materiais desprendidos cara a cotas máis baixas, dando lugar ás chairas de aluvión (veigas do río de Quireza; veigas do río Lérez en Cerdedo, Vichocuntín e O Serrapio; veigas dos ríos Seixo e Castro en Arén e Meilide...).
A silueta do monte do Seixo xa é perfectamente recoñecíbel. Empolicados no alto da montaña albiscariamos unha sucesión de contrafortes alombados e vales afondados, concas tapizadas de bosques mixtos (carballos, bidueiros, abeleiras, coníferas...) e calveiros de pradaría natural. As chaelas aluviais acollerían herbívoros de gran porte (elefantes, hipopótamos, rinocerontes, cervos, bisontes, uros, cabalos salvaxes...) e depredadores proporcionados (lobos, hienas, osos, felinos “dentes de sabre”...). O clima alterna fases frías (glaciarias), xeradoras de paisaxes diáfanas e torrenteiras de desxeo, con fases temperadas e húmidas (interglaciarias) e bosque máis mesto, supeditando a diversidade zoolóxica. O monte do Seixo eríxese punto dominante no territorio.
Na África meridional, os deuses conciben o soño (ou o pesadelo) da humanidade.
Hai 400 mil anos (Paleolítico Inferior), procedende do continente africano, chega o primeiro ser humano (Homo heidelbergensis) ao territorio de Montes –cando menos, así me prace imaxinalo–. Estes humanos integran pequenos grupos nómades de cazadores-recolectores. Dominadores do lume, artífices de industria lítica e conscientes da súa finitude, déronlles caza aos graúdos herbívoros e arrostraron a convivencia con feroces osos e félidos (vg.: o león cavernario). Hai uns 200 mil anos, este espécime humano extinguirase, sendo o ancestro directo do Homo neanderthalensis.
Tamén nómades, malia que de orixe euroasiática, os neandertais deambularon pola bacía do Lérez-Castro hai uns 100 mil anos. Máis habelenciosos ca os seus antecesores, aproveitáronse dos recursos da mesopotamia e, ao arbitrio da climatoloxía e da meteoroloxía, estabeleceron efémeros campamentos ao socairo do ventimperio, perto da auga corredía ou nos abeiros rochosos. Disputáronlles as covas ao oso cavernario e, dotados de pensamento simbólico e capacidade de abstracción, xeraron a arte. Desapareceron hai 40 mil anos, non sen antes deixar a súa impronta xenética nos Homo sapiens cos que conviviron aínda que fugazmente. O Homo sapiens, nómade e cazador-recolector de orixe africana, o noso antepasado directo, fai acto de presenza no territorio hai 40 mil anos (Paleolítico Superior), cadrando co declive neandertal.
A actividade oroxénica, a índole das nosas rochas, os solos ácidos e a erosión priváronnos na comarca de rexistros fósiles que corroboren o devandito, pero habelos, hóuboos.
Coa chamada Revolución Neolítica, a humanidade é expulsada do Edén. Hai 6.000 anos (Neolítico) as comunidades de sapiens, así lle van collendo o tintimán á agricultura, optan pola progresiva sedentarización. Cara ao ano 3.000 a. e. c., o ecosistema de Terra de Montes experimenta unha nacente antropización, pero segue sendo eminentemente salvaxe. Dende o cumio do monte do Seixo contemplariamos unha infinda urda forestal salpicada de pequenos claros de cultivo. Nos planaltos e á beira das vereas, destacarían as mámoas (tumbas megalíticas), expresión monumental daquela cultura mortuoria: arcas construídas con ortostatos graníticos e esquísticos e coirazas adobiadas con rechamantes cachotes de seixo. Dos poboados de caniza e pallabarro, cativos e dispersos, ascenderá o fume dos lares. A presenza humana sería escasa pero xa permanente. O monte do Seixo convértese en simbólico e sacralizado fito orográfico (Chan de Mamas, Mámoa de Xestido, Portalén, Pedras Ghiadas...), acceso místico ao Outro Mundo, cumio referencial da contorna. A paisaxe componse dun mosaico de bosque atlántico, agros e extensións de pasteiros inducidos polo lume (Cernados), a roza e a gandaría en auxe. O clima sería máis húmido ca o actual, propiciando ladeiras revestidas de carballos (Carballás), bidueiros (Biduído) e abeleiras (Abelaíndo). Os fentos do carbonífero deron acadado, mutatis mutandis, os nosos días (Folgoso, Filgueira). Nos altos dominarían as matogueiras e os bosques rareados.
Hai 4.500 anos (Calcolítico-Idade do Bronce), o megalitismo degaxa e florece a arte rupestre. Os facedores de petróglifos empregarán os afloramentos graníticos e metamórficos para, valéndose de percutores de seixo, plasmar a súa cosmogonía. As sucesivas cortas e queimas practicadas na foresta favorecerán a propagación da xesta, do carrasco, da carqueixa e do toxo e, ao tempo, despexan a fronde para maior realce das mámoas –aínda vixentes– e das estacións petroglíficas (Carballás, monte Costoa, Pedre, Deán, Castro, Quireza...). A cobertura vexetal non difire moito da neolítica pero nela a intervención humana é cada vez máis evidente. O enxeño humano inaugura a metalurxia.
Hai 2.000 anos (época castrexa-romanización) o panorama xa denota o proceso transformativo obrado pola man do home. Dende o Outeiro do Coto (1.015 m) ou des o coto de Castrodiz (630 m) enxergaríanse unha constelación de aldeas fortificadas, piñas de casoupas redondas asentadas na cima de escolleitos montecelos (castro de Arén, Castrodiz, castro das Cercas, castro de Vilar, castro da Vilalén, Os Castros de Quireza...). Caivancas aínda frondosas, bosque amplo interrompido pola terra de labor e gando en movemento cara aos pastos monteses (Coto da Roda, Roda da Ameixoada).
Hai 1.200 anos o latín traído dous séculos antes polos conquistadores romanos, mesturado co substrato celta e co superestrato suevo, deu lugar á lingua galega, idioma milenario que nos vertebra como pobo, co que se fixou a toponimia do país e no que, oufano, redacto este artigo.
Xa nos nosos días (ano 2026), a consecuencia do dexenerado capitalismo global e das políticas caciquís de acabación, negacionismo e autoodio, agóirase unha nova catástrofe, quizais xa irreversíbel (eucaliptización irracional, minas a ceo aberto, insensibilidade eólica, despoboamento e ruína das aldeas, persecución lingüística, etnocidio...). O indíxena montañés, como vaticinara no seu día o Tecelán de Carballás, enfronta outro episodio de inminente extinción física e cultural. Entrementres, o monte do Seixo, a montaña dos 300 millóns de anos, contempla impertérrita a nosa estúpida decadencia. “Canto, ai, mudar pode longa e vetusta idade!”, laiábase o noso vate Pondal.

O outeiro do Coto, cume do monte do Seixo.

Paisaxe do período carbonífero.

Paisaxe do período cretáceo.

Paisaxe do Pleistoceno.

0 Comentários

Un bidón do leite en po americano para o Museo do Pobo galego

7/6/2026

0 Comentários

Procedente de Wisconsin e conservado en Cotobade, entregouse no Museo do Pobo Galego un bidón dos anos 50 pertencente ao Plan ASA

Calros Solla

Bidón do leite en po americano conservado en Santa María de Sacos (Cotobade).

O pasado 24 de maio, en Pontevedra, un veciño de Cotobade fíxome entrega dun bidón contedor empregado nos anos 50 do pasado século para o transporte das racións embolsadas de leite en po, donativo do goberno estadounidense. Estes envíos efectuáronse en virtude do Plan ASA (Axuda Social Americana), programa de doazóns de excedentes agrícolas co que se pretendía aliviar o depauperamento daquela España da posguerra civil, excluída do Plan Marshall: represión xenocida, autarquía, severa escaseza e nacionalcatolicismo.
A esmola do Programa ASA, desenvolvido a raíz dos Pactos de Madrid, asinados o 23 de setembro de 1953 polos EUA de Eisenhower e a España de Franco, lexitimaba a ditadura fascista poñéndolle fin ao seu illamento internacional. Nada foi de balde, en troco, permitiuse a instalación no territorio español de cinco bases militares co obxectivo de afianzar a supremacía ianqui durante a Guerra Fría: Torrejón de Ardoz (Madrid), Zaragoza, San Pablo (Sevilla), Rota (Cádiz) e Morón (Sevilla), entre outras prestacións estratéxicas. As dúas últimas bases seguen na actualidade baixo control estadounidense.
Por mor do meu recente ingreso no Padroado do Museo do Pobo Galego decidín agradecer a grande honra recibida co outorgamento da singular peza á colección da entidade museística, doazón que se fixo efectiva días despois. Non será a última achega ao museo, pois a colección familiar do Museo das Raposeiras, reunida a por de anos, aínda garda moitas sorpresas.
Deseguido, paso a describir o obxecto en cuestión. Falamos dun bidón cilíndrico de papel prensado con bases metálicas conservado nunha casa deshabitada do lugar da Vila de Arriba, parroquia de Sacos (Santa María), no antigo concello de Cotobade (Pontevedra). Oportunamente, os novos propietarios do inmóbel ampararon o bidón da perda.
O contedor, malia estar elaborado con materiais perecedoiros, presenta un bo estado de conservación (posúe unha antigüidade de, cando menos, 70 anos): non se lle aprecian manchas de humidade nin grandes aboladuras; tan só, unhas rabuñadas que se lles poden apoñer aos gatos, sen que esta eiva afectase os clarificadores rótulos impresos no corpo do depósito. No seu interior, en pequenas bolsas de plástico ou nun saco de liño, estibouse o leite en po.
Velaquí as dimensións do contedor: 71’5 cm de alto / 55’7 cm de diámetro das bases. Uns 174 litros de cabida.
Transcrición dos rótulos impresos:

“Donated by the people of the United States of America. Not to be sold or exchanged” (Doado polo pobo dos Estados Unidos de América. Non se pode vender nin intercambiar).
“Gross 243 Spray process 43-207 / Tare 18 Nonfat dry milk / Net 225 Dairy Maid Co-op Cry Co [Creamery Company] / Mfg. Augusta, Wis. Lot-CT7FF726/30” (Bruto 243 [onzas (6.889’05 gramos)] Proceso de secado por pulverización 43-207 / Tara 18 [onzas (510’3 gramos)] Leite en po descremado / Neto 225 [onzas (6.378’75 gramos)] Dairy Maid Coop [Cooperativa ‘A Moza Leiteira’] Cry Co [Compañía queixeira] / Fabricación: Augusta, Wisconsin. Lote-CT7FF726/30).
“[...] Cuesta de Santo Domingo, Madrid”.

O peso bruto do bidón era de 243 onzas (case 7 kg). O peso do leite en po contido nel era de 225 onzas (algo máis de 6 kg). O bidón baleiro pesa pouco máis de 500 g.
Vía Madrid, máis de 7.000 km transatlánticos separan a vila de Augusta (Wisconsin), sede da desaparecida cooperativa láctea Dairy Maid Coop (“A Moza Leiteira”), da parroquia de Santa María de Sacos (Galiza). Nos anos 50, a poboación de Augusta era duns 1.400 habitantes, cifras semellantes ás actuais. En franca recesión demográfica, a poboación de Santa María de Sacos non supera hoxe os 200 habitantes (726 habitantes en 1950).
O apoio económico do Plan ASA chegaría a España en forma de axuda alimentaria a través de organismos como UNICEF e organizacións privadas: leite en po, queixo e manteiga. O reparto destes produtos foi coordinado por Cáritas Española con destino aos colexios nacionais, ao Auxilio Social e aos Hospitais da Caridade. A sede central de Cáritas localízabase na Cuesta de Santo Domingo nº 5 (Madrid).
Entre 1954 (novembro) e 1968, a administración norteamericana enviou a España máis de 300.000 toneladas de leite en po: 3.000 millóns de litros, unha vez diluído o produto en auga para o seu consumo (El Periódico, 30-10-2011).
O réxime franquista crearía en 1954 o “Servicio Escolar de Alimentación y Nutrición” (SEAN) para xestionar a distribución do “Complemento alimenticio” (o leite en po americano, principalmente). A comezos da década dos 50, o índice de mortalidade infantil en España era de 140 nenos por mil. Xaora, a desnutrición era unha das causas.
Co propósito de acompañar a peza cunha ficha explicativa, amais da devandita descrición, demandeilles información aos meus informantes septuaxenarios, tanto vilegos coma aldeáns: nenos e nenas daquel tempo, alumnos todos do ensino primario, que viron alterada a súa rutina discente coa chegada, alén mar, dos bidóns de leite en po, das latas de queixo amarelo e da manteiga (máis ben pouca).
En xeral, o alumnado das vilas de Vigo e Pontevedra recibiu a dádiva con entusiasmo, gardando na memoria un bo recordo da lambonada:
“Aquel leite sabíache moi ben, xa non dighamos o queixo; había quen non probara queixo na súa vida; había nenos que acudían á escola sen almorzar”. “O leite en augha fervíase e repartíase quente no recreo; no inverno, dábache a vida; repartíannolo os profesores e tamén os alumnos maiores; eu, cando fun dos maiores, tamén me ocupei dese choio”. “A nosa mestra recalcábanos: ‘Estos alimentos son un regalo de Franco, para que crezcáis sanos y fuertes’”. “Fervíanse aqueles pos en augha nunha tarteira ghrande; a mestura había que a ir remexendo pra que se disolvese ben; botábancha nun vasiño; cadaquén levaba o seu vaso da casa”. “O mestre tamén ghardaba prás amizades ou pra quen llo merecese alghunha daquelas bolsas, que despois as viñan buscar á escola ou as levaba el onde fose”.
Terra dentro, na montaña, o grao de aceptación daquela parva decaía notabelmente. Poño por caso a experiencia que me relataron estes días algúns dos alumnos da escola mixta de Meilide (parroquia de Cerdedo). Remontámonos aos anos 60. Cerdedo dista de Santa María de Sacos uns 10 km:
“A mestra dona Clarita mandábanos facer unha ringleira pra tomar o ‘leite dos americanos’. Cada semana, de luns a venres, dous alumnos maiores encarghábanse de ferver os pos en augha e de remexer aquela sopa até desfacerlle os borbetios. A augha iámola buscar á fonte da Aldea de Riba. Fervíase nunha pota ghrande, desas vermellas; a pota púñase a ferver na cociña de ferro dos arrendadores da escola. Os maiores, por quendas semanais, tamén se encarghaban de lavar os vasos de todos”. “Os vasos, cada un da súa cor, comprábanse na de Troitiño, en Cerdedo”. “O leite que cheghaba a Meilide víñache nuns sacos de liño fino, moi abatanado. Así que se acababa o produto, a mestra dáballes os sacos a alghunha xente de por alí, pois, aquel tecido ben che valía para facer unha saia”. “A Meilide non chegharon nin o queixo nin a manteigha, quedaron polo camiño (risos)”. “O saco de leite aínda rendía; pois, moitos nenos, pola forza do traballo, xa non podían ir á escola”. “O leite americano matar mataría alghunha falta, non digho que non, pero nós, a maioría, cando a mestra miraba pra outro lado, ghindabamos o raio do leite na veigha, porque non había quen o traghase; nin os cans nin os ghatos lle facían aprecio; non era soberbia oh, co leite que daban as vacas de Meilide!; nós, fame de leite non pasamos!”. “Dona Clarita, que nos miraba torcer o fociño, cociñábanos unha torta rica pra acompañar o tragho. Xa no segundo ano, dona Clarita, vendo o pouco éxito, tomou a decisión de non nos dar máis daquel leite; dona Clarita sempre miraba moito por nós”.
Co bidón do leite en po americano en poder do Museo do Pobo Galego, presérvase un elo esclarecedor da escola de posguerra, ofrecéndonos testemuño certo da miseria na que nos sumiu o franquismo. Mais, atentos, que daqueles pos aínda poden vir lamas.