Xornal de Tabeirós-Terra de Montes

A pelella do boi e as veas de ouro: Mapa mitolóxico da Terra de Montes

15/4/2026

Visita guiada á Portalén (A Lama).

O sistema mitolóxico tece na xeografía da comarca unha sorte de arañeira emocional que nos vencella ao territorio

Calros Solla

Moito me sabe elucubrar arredor da organización territorial que, no ámbito da mitoloxía, vertebra a comarca histórica de Montes (concellos de Cerdedo, Forcarei e Beariz). Moito me avece debandar o misterio deste seu artellamento mitolóxico, a rede neural que subxace, o relato lendario que rodriga os talos do relato histórico.
Os dominios do mítico conxuntarían unha Administración ancestral, en paralelo ao ordenamento que, segundo a súa ocorrencia ou comenencia, compoñen e recompoñen os poderes públicos de onte e hoxe. Concellos e provincias flutúan ao vaivén da historia; comarcas e nacións fondean na abra da tradición.
A comarca de Terra de Montes, eido dos célticos metacios (Parrochiale suevum, séc. VI), acóutase a catro fitos tan colosais coma inamovíbeis e imperecedoiros, por moito que tezan ou destezan os zolados cambiamarcos: “Á Terra de Montes pechan catro xighantes (ou cumes) o seu van: o Seixo, Costoia e Coco e bon petrucio Candán”. Así o recolleu do pobo e o amplificou coa súa gaita de fol o célebre Gaiteiro de Soutelo, personaxe de lenda, alter ego do mortal Avelino Cachafeiro. Así nos define o mito fundacional da “maldición do sangue”, orixinador da nosa circunstancia: a caste de “ameigados” que, expulsados do lar marítimo, atinxiron a Meta –a fragosa fronteira interior– e prosperaron arrostrando o arredamento forzoso e a crueza dos elementos.
Dende os tesos e caivancas do Testeiro, morada da deidade ctónica Mariadiz, duplicada na moura costureira (Mari Diz) que, no planalto do monte Seixo, afogou no pozo da Muller Morta, e até o gravado rupestre da Laxa da Romaxe I (Pedre-Cerdedo) –cruciformes de termo descubertos por Capitán Gosende en outubro de 2015–, esténdese a Terra de Montes (leste-oeste, uns 20 km en liña recta). Isto é axioma montañés, carácter forxado na caldia das especificidades orográficas e culturais da comarca.
O dicionario RAG define a voz “pobo” como o conxunto de persoas que viven nun lugar determinado e teñen en común a lingua, as tradicións ou as institucións (1ª acepción), e na 3ª: conxunto de persoas que están unidas por unhas mesmas crenzas relixiosas (mitoloxía en sentido amplo), unha orixe común, ou calquera outra lazo.
Nicolás Avellaneda (1837-1885), avogado, xornalista e político arxentino –ministro de Instrución Pública e presidente do seu país–, legounos esta máxima: “Os pobos que esquecen as súas tradicións perden a consciencia dos seus destinos”. Seguindo a reflexión, Lleras Camargo (1906-1990), xornalista, humanista e político colombiano –tamén presidente do seu país–, engadiría: “Un pobo sen tradición é un pobo sen porvir”. Apliquémonos, por acaídos, os aforismos; adoptémolos como folla de ruta todos os galegos e, entre eles, os indíxenas de Terra de Montes.
Eu apelo á tradición vivida, buscada, oída con atención e oportunamente transmitida en lingua propia, interpretada e anovada. Eu atopo na sabedoría popular os argumentos para elucidar calquera dúbida existencial e identitaria. E coincido co xornalista e escritor mexicano Carlos Fuentes (1928-2012) cando afirma que “para crear, un debe ser consciente das tradicións; pero para manter as tradicións, un debe crear algo novo”.
Persisto, inspirándome na rica herdanza, en darlles lustre aos símbolos do morgadío e, se cabe, en anovalos –conforme o meu humilde enxeño–; mesmo en xerar novos símbolos, entendéndoos como ferramenta eficaz de reafirmación e cohesión social. Velaí a Montaña Máxica do Seixo, a colección Cerdedo in the Voyager, o Roteiro da Pantalla, o Campo das Laudas... Estas iniciativas voan en revoan en Internet, superando con habelencia o silenciamento caciquil, a miseria do deixarse morrer. Estas iniciativas rebélanse contra as políticas de terra queimada, enrocadas na inexorábel extinción, que nos negan a esperanza do cambio. Boten a vista atrás; ollen, por exemplo, cara a Portalén –dada a coñecer no ano 2002–. Tras un labor ininterrompido de divulgación (máis de 5.200 participantes nos roteiros guiados), Portalén é hoxe, vox populi, símbolo ineludíbel da galeguidade, inmortalizado, entre outras artes, pola literatura escrita na nosa lingua e polo estro musical (v.g.: Eduardo Soutullo: “Alén”, 2019; Marcos Neira: “Portalén”, 2021; Treixadura: “Portalén”, 2026). Eis a porta lendaria que xurdiu do maxín cerdedés gratis et amore, inmune ás miserias humanas, impertérrita fronte á mesquindade.
Os lugares simbólicos apontoan a íntima pertenza a un territorio, vinculan os habitantes co medio, favorecendo a preservación dos valores naturais e culturais –a nosa forma de ser–, e axudan a impedir os desmandos das políticas de acabación.
Máis alá dos lindes mundanos, a trama e a urda lendaria debúxannos un mapa de fonda e compacta raizame. Ao respecto, baseándome no patrimonio inmaterial recollido ao longo de tres décadas, desexo plasmar deseguido como se constrúe, consolida e acomoda, no plano mitolóxico, unha comunidade humana ao seu habitat cotián. Velaquí os “territorios míticos”, avindos a marcos ben coñecidos; velaquí as veas, trabes, vigas ou galerías de ouro, tendidas coma fíos eléctricos de pau en pau, de torre en torre baixo a paisaxe; velaquí os itinerarios telúricos descritos polos quefaceres arcanos da mouramia (as lonxitudes en liña recta que propoño para estes axóns son aproximadas). Vén ao caso engadir que, en Tomeza (Pontevedra), as moreas lonxitudinais de herba segada reciben o nome de “veas”, e válennos tamén de imaxe clarificadora. Vexamos:

A pelella do boi e as veas de ouro

O relato da Chousa de Pedro Bras –recollido xacando na aldea da Alén (Xirargha-Beariz)– e o reiterado asunto dos chantos demarcativos configuran a fundación da parroquia de Pardesoa (Forcarei), desestimando por recentes e mundanas as fronteiras provinciais. A zarra orixinal de Pardesoa estremaría co couto das Correas (Xirargha). Os frades do mosteiro de Aciveiro (Forcarei) –que exerceron o seu dominio xurisdicional sobre a Terra de Montes dende o séc. XII– ofrecéronselle ao pobo para esconxurar o Medo do Portacabalo e, en troco, requiriron dos veciños as rendas que producise a terra abranguida pola pelica dun boi (argucia da coira –o mallón– encanada en fitas: “as correas”). Para os naturais das Correas, a estrema de perto ficaría estabelecida pola pedra de Xan Xil (pedrafita reutilizada), linde co lugar de Framia; a estrema de lonxe caería na mámoa da Portela da Cruz (Ricovanca-Xirargha).
No mesmo túmulo da Portela da Cruz confluirían as derregas das chamadas Leghua dos Mouros e Leghua do Frade.
Des a mámoa da Portela da Cruz, a Leghua dos Mouros estenderíase até a Laxe das Sete Cruces e mais o outeiro do Libro (Cambeses-A Varcia, A Lama), na bareira meridional da serra do Cando.
Polo que respecta ás mardeas da Leghua do Frade, a tenza reclamada por santo Ero da Armenteira ao rei da Galiza Fernando II (séc. XII) e amolloada tamén co recurso sagaz da pel de boi anoada en tiras, ocuparía o espazo delimitado polos seguintes fitos: dende a mámoa da Portela da Cruz (L) atinxiría no alto Seixo a necrópole de Chan de Mamas (N) –tumba do Tecelán de Carballás–, a mámoa de Xestido (O) –ambas en Forcarei (Sta. Mariña de Presqueiras)–, e a mámoa do outeiro dos Ramos (S), na serra do Suído. Aos sagros lugares de Portalén e o Marco do Vento (A Varcia do Seixo-A Lama) –o oenach da Feira Vella– atribuiríaselles neste territorio mítico unha posición central. O mosteiro de Oseira –priorado de Marín– exercería potestade (dende o séc. XII) sobre a Neveira de Cimadevila (Caroi-Cotobade) e o seu depósito de xeo.
Seguimos. Des a mámoa de Xestido –á beira das lagoas– oriéntase cara ao oeste o aliñamento lítico das Pedras Ghiadas. O soterrado corredor megalítico atinxe a peneda do Castro Ghrande –crisol da nosa mitoloxía popular–, debuxando, ao tempo, a estrema entre as parroquias de Cerdedo e Forcarei (as dúas Presqueiras). O lombo das Pedras Ghiadas indicaría a existencia dunha galería soterrada (vea de ouro, consonte outras versións) que comunica o tremedal de Xestido (enxoval haxiográfico da santa Mariña e da cidade asolagada de Trentinán) co pozo Sangoento (no río do Seixo), amecendo na cova do Castro Ghrande e na boqueira infernal do outeiro da Penadaigha (2.590 m de lonxitude). No leito abisal do Sangoento, a temíbel serpe Bichoca garda un tesouro: unha grade de ouro e un carro de áureas ferraxes que, a tombos, caeu do alto de Costoa (Chamadoira-Cerdedo) ao lles brandearen os pés aos bois que puxaban pola carga (+600 m: uns 3.200 m de lonxitude). As lagoas de Xestido flutúan consonte o abalo e devalo do mar de Marín (a 27 km de distancia).
Volvendo aos cumes (xighantes) que pechan a comarca, outra vea de ouro une o Campo das Mámoas de Fixó (Pardesoa) –na aba do monte Costoia– coa cova da Fontefría do monte Seixo (5.380 m de lonxitude). Na Fontefría, consonte o Ciprianillo, a cabeceira do filón foi exhumada polos Armada –liñaxe de canteiros–, enfrascados na racha de pedra para chantos. O achado explicaría o seu repentino enriquecemento.
Sen abandonar Pardesoa (Forcarei), dende a mámoa espoliada coñecida polo Burato da Moura (nos Toxais da Carballa) emparéllanse dúas vigas –unha de ouro e outra de alcatrán– até a carballeira do Samarco e mais os Curriños de Ventoxo (900 m de lonxitude), sostendo os dormentes da capela do Samarco, cuxa advocación orixinal viría sendo o san Mateo, pequena imaxe de pedra atopada in illo tempore na fonte da Lameiriña.
Na mesma orientación, entre as parroquias de Folgoso (Cerdedo) e Ventoxo (Forcarei), camba e averduga a Serra do Home, replicante da Serra da Muller (ao norte da anterior), baixo a pagá advocación de Mariadiz –deidade omnipresente e aglutinadora–. Na Serra da Muller sitúase a Pena da Cruz (Acivedo-Millarada), e dende alí, en inveterada procesión –e entre mámoas– deica os vestixios da capela do San Salvador, erixida nas inmediacións da fonte da Porreta ou do Anghinido (2.550 m de lonxitude).
Permanezo en Forcarei. Polas festas do Santo Antonio de Gharellas (Millarada), empregando unha das galerías do castro (castro de Gharellas), un mouro baixa ao poboado para bailar coas mozas (300 m de lonxitude).
O Coto da Mámoa da Madanela comunica por pasadizo subterráneo co Coto do Castro, en Sanguñedo (830 m de lonxitude). No Coto da Mámoa hai unha cavidade pola que os mouros levan as súas mulas a beber ao río da Madanela (regueiro do Mesón) (100 m de lonxitude).
En Dúas Ighrexas, un túnel pon en comunicación o castro de Loureiro co río do Castro (o Lérez) (250 m de lonxitude).
Véñome á parroquia de Cerdedo. Dende o castro de Arén, unha galería soterrada acada o fondal do pozo da Torre –no río do Castro–, obra dos mouros minadores do ouro, antes de seren vítimas de esconxura (220 m de lonxitude).
Outro depósito de ouro largacío tómbase entre os Aghorvellos e a Cerrada das Mámoas do monte Sangal (Cerdedo) e a Torre dos Mouros, acreditando ricos labores mineiros, cuxos réditos alzaron a célebre fortaleza –trono da raíña dona Ghurina–, farallón de cuarzo refolguexante que unía ambas ribeiras do río Lérez, até ser derrubado polos couces do cabalo de san Santiago.
Outra veta de ouro alíñase dende a Torre dos Mouros até o Outeiro Rachado (ou viceversa), fito de deslinde das parroquias de Figueiroa e Parada. (Suma das lonxitudes de ambos treitos: 1.820 m).
Dende os ocultos adarves da Mouteira (Parada) até a ponte Parada do Lérez, avanza outro pasadeiro soterrado para servizo privado dos mouros (300 m de lonxitude); e outro dende A Mouteira ao castro das Cercas (300 m de lonxitude), de face ao precipicio do regueiro da Freixeira; coexistindo ambos os dous coa ruta inmemorial dos arrieiros a Compostela, custodios, á súa vez, do ouro líquido do Ribeiro.
Miramos arestora cara ao oeste e vemos alzarse sobranceira a meda de Castrodiz, flor debagada en pétalos de prospección. O penedo nomeado Cabeza do Mouro é porta pechada ás galerías de ouro enrestrado: unha cara á fonte da Crica –na que abeberan as cabalarías dos mouros– (625 m de lonxitude); outra deica os Aviosos –veigas do río de Quireza, fronte a Bugarín– (1.670 m de lonxitude), veta de ouro en pebidas, que as fará aflorar unha cabra esparruñadora; outra deica a Fonte Manfreo, filón de ouro mesto; outra até a ponte do Cando, sobre o río de Quireza: dereitiña pola rodeira da ponte, a roda do carro toca na veta de ouro (2.100 m de lonxitude).
Dende a Roda do Castro (Os Castros-Quireza), atanguendo a Porta Meixón, unha bóveda subterránea conduce ao Buraco da Moura (ou Covadalaghua). Así o testemuña o dito da Moura, sabia Deusa Nai: “Dende a Roda do Castro ao Porta Meixón, deixo as chaves do meu caixón/corazón!”. Se o túnel provir da Covadalaghua,  trazaría de oeste a leste unha perpendicular aos fluentes tributarios do Quireza (1.880 m de lonxitude). Outros din que na Covadalaghua ou Pena da Moura –agocho de fuxidos canda a guerra– atópase a saída norte dun pasadizo cuxo escusado acceso é o forno dunha casa do lugar de Fondós (1.550 m de lonxitude).
O castro do san Cibrán (A Vilalén-Tomonde) irradia en todas direccións agochadas galerías tapizadas de ouro. Entre elas, a que une a chamada Mina do Nabal co regueiro do Batán, afluente do Quireza (220 m de lonxitude).
Outra vea de ouro comunica o outeiro da Mesa dos Mouros (A Mámoa-Castrelo, Forcarei) coa fonte dos Arrieiros, no devandito itinerario de mercadores.
Entre o castro de Maghros e o de Gharfián (Beariz) hai un tunel. Os mouros dun e outro sitio comunicábanse e negociaban lonxe da vista da xente. Os mouros de Maghros cambiaban cos de Gharfián ouro por leite tallado –os de Gharfián tiñan gando, os de Maghros andaban co ouro– (2.500 m de lonxitude).
Outro pasadeiro soterrado une o entesourado pozo da Moura (goio do río Bora –alto Almofrei–) coa parroquial de Caroi (430 m de lonxitude)...
Sen dificultade, dariamos enchido páxinas e páxinas con estes prodixios, apenas, pois, neste artigo, enfurcamos unha pequena mostra. Fagan o esforzo de levar estas evidencias a un topográfico. Decataranse de que, solapados e entrefebrados, compleméntanse e ramifícanse pola comarca adiante tres aparellos de orgánica función: o aparello circulatorio (trollos, ríos e regueiros), o aparello respiratorio (breñas e fragas) e o aparello mitolóxico (labirinto de veas, trabes e galerías): furado subsolo coma queixo Emmental.
O sistema mitolóxico tece na xeografía de noso unha sorte de arañeira emocional que, amais da súa función cohesiva, interaccional e vinculadora co territorio, ofrécenos, arroubadora, a posibilidade de ficar atrapados nela para sempre. Tendo tanto do que abraiarnos, non nos deixemos engaiolar por abelorio de cacique calquera.

Visita guiada ao Castro Grande (monte do Seixo).

Veas de herba segada.

Roda do Castro e Castro de Abaixo. Os Castros-Quireza (ano 1956).

O monte Coco dende a Devesa de Mariadiz.

No Campo das Mámoas de Fixó (Pardesoa), ao pé do Coto Costoia.

No Burato da Moura, mámoa dos Toxais da Carballa (Pardesoa).

Mina do Nabal (A Vilalén-Tomonde).

Castrodiz, estrema das parroquias de Castro e Figueiroa (Cerdedo).

A meda do monte do Seixo.

0 Comentários

Presentación do protocolo "Lingua vital!" con Henrique Costas

12/4/2026

0 Comentários

Henrique Costas

Queremos Galego da Estrada! presenta o resultado dos traballos das diferentes comisións que analizaron a situación da lingua galega, coas propostas para reverter esta grave emerxencia na que se atopa logo de 20 anos de políticas dirixidas á súa exclusión e menosprezo.
Esta presentación do protocolo “Lingua Vital” no que se indican accións concretas levarase a cabo nun acto o próximo venres 17 de abril na sala Abanca da Estrada, ás 20:00 h. para o cal contamos coa intervención do escritor e catedrático da Universidade de Vigo Henrique Costas que impartirá unha conferencia co título “A normalización ben entendida comeza por un mesmo” no marco da exposición das medidas que se defenden para mudar o rumbo do proceso de redución do uso, coñecemento e recoñecemento da nosa lingua que estamos a vivir.
Henrique Costas é autor de numerosas obras de narrativa e ensaio, estudos sobre literatura, lingüística e sociolingüística, ademais dun compromiso permanente coa normalización do noso idioma que o fixo xuntar ese traballo de investigación e académico coa mobilización necesaria a favor do galego, para o cal quixeramos lembrar a importancia que tivo no seu momento a obra “55 mentiras sobre a lingua galega: análise dos prexuízos máis comúns que difunden os inimigos do idioma” cando en plena ofensiva para desmantelar os precarios avances institucionais que tivera a defensa da nosa lingua polo goberno da Xunta de Galicia, desmontou con ese traballo os “bulos” e “fakenews” cos que se pretendeu xustificar o derrogamento da lexislación que favorecía ao galego.

0 Comentários

Co gallo da presentación en Lérez do poemario "Conecta co íntimo" de David Otero (27-2-2026)

17/3/2026

0 Comentários

Calros Solla

Chamounos David Otero, fixo soar o apupo, e acudimos prontos á parroquia e lugar de Lérez, chamadeiro de auga, aorta caudalosa que, montaña e ribeira, nos mestura a todos no mesmo aparello circulatorio. Na Ponte Vella, “sobre lo ler, barcas novas mandei fazer...”.
Chamounos Otero, e iriamos alá onde se nos convocase, pra fazer barcas, colares de couselos e sanandreses, cuadrilla alobada atrás do home do cabelo branco; ser humano David Otero, que tanto ben nos fixo e nos fai e tantas singraduras nos inspira.
E nesta dorna xeiteira, nesta barca empopada na foz do Lérez, eu sento quediño no banco de vogar e recréome coa rebuldaina dos arroases, que na roda lanzada, tallando a tona do albume, xa van Álvarez e Ferradáns; mentres Mini turra da relinga de barlovento e Otero, con man serena, goberna o temón. Se non o digo, rebento. O atavío cromático da dorna meca é cru emblema do país: a obra viva, en branco –o lardo proteínico da sardiña, que tanta fame quitou–; a obra morta, en negro e atávico chapapote. Negro voitre negro, mirándonos por riba do ombreiro sen nin tan sequera trincarnos o calcañar. “As sardiñas volverían se os gobernos quixesen”.
Así e todo, xaora sabe o noso David temoneiro como manternos incandescentes no remol da resistencia activa, que é loita armada coma calquera outra, curtida nas honrosísimas derrotas, cauterizada co azol da dignidade; e cruenta; cruenta, si, que somos pouco máis ca pel e ósos, e sangramos; hostias se sangramos!
Miro pró David e represéntaseme o carballón do Rapenlo, tótem da boa sombra que convoca e que require de todo un pobo para abrazalo, muxido de vacalouras e coroado de bugallos. Miro pró David e dexergo a cimeira do Pico Sagro, onde o vento escorre o neboeiro; e píntaseme, de chiscadela en chiscadela, faro cara a onde aproar a miña valga, mentres o océano se esbarroa.
Pedra a pedra –“Todas ao cordel e que ningunha tire del!”–. Malia que os cachotes mampostados de véspera amañezan estrados polo chan. O David incombustíbel hanos fornecer, outra volta, de morteiro, cal vivo, argamasa nai, para pór, compor e recompor a muria, unha e mil veces, e que as fendas non deixen coar a friaxe.
Faláronme, querido David, os ecos das túas palabras, e coas súas voces ben quedei na mesa de comer, acompañado.
Convídanos David a conectar co seu íntimo, co íntimo da tribo, co noso íntimo ganancial, pois o poeta, froito en sazón, pártese e repártese pra que todos poidamos comer á mesa, pra que abandonemos o tobo da nugalla e, ben almorzados de dúas xemas con Sansón, botemos porta fóra antes de oír o cuco cucar, e reclamemos o que é noso.
A rebeldía non caduca, afastamos ao dereito das derivas, recitamos os poemas, agardamos polo sol esperto, e de poderosas nais medrados, saímos ao mundo decididos.
Non ben se lles valora ás poetas, aos poetas, presentarse no medio do adro en coiros –branca obra viva– á saída da misa de doce –negra obra morta–. “Que ninguén bote máis millo do que poida sachar!”.
Non ben se lles recoñece ás poetas, aos poetas, poñer o cu ás azoutas, ofrecerse coma Ramón de Liripio, vulnerábel na súa humildosa clarividencia, aos esgarros da traxada burricaxe (Mini sabe ben do que falo). Como diría o finado de Soto: “Hainos aos que Deus lles fixo mil favores cando os levantou das patas de diante”. Non nos representan. Non dan o talle. Dannos vergoña.
Non se premia abondo dos poetas o seu ramo de cordura, a xenerosidade de quen, sendo corpo aberto, porfía en agasallar os cegos con límpidas alboradas, aos xordos con doces rechouchíos e aos mudos, coa voz propia, tanxida en lingua propia. Mais, pra quen non quere, teño eu moito.
Conecto coa íntima sabedoría do vate David Otero. Quen non? Otero aparécese aos pés do insomnio atormentado, erixido palabra certa de menciñeiro e compostor –coas mesmiñas artes daquel bruxo do Pereiro que mentres devolvía ao sitio o meu nartello escordado, me daba un carozo a morder–, porque os galegos parimos con dor des que Eva lle dixo a Adán: “Caeranos a inocencia como nos caeron os dentes, con moito medo e pouco sangue, e nin cántico, nin deus, nin rezo irán de fóra a dentro” (M. Ferradáns); porque as galegas parimos con dor des que os nosos pais primeiros agoiraron a traizón do sangue: “En que momento sentistes na vosa pel ese amarguexo, ese fel, ese proído estraño, que vos causa tanto dano e vos impide querer?” (Xosé L. Rivas “Mini”).
Por ti, David, meu compañeiro, labraría coas uñas os comareiros todos, para non deixar migallo de terra á poula; por ti, desorballo os repolos da horta comunal.
Escribiu o poeta Joseba Sarrionandia: “O arado da vida trazou os sucos das nosas mans e neles residen todos os nosos camiños”.
Entre o eixe e roda avantamos apertadiños, chiadores pola estreita corredoira dos afectos, da identidade, do porvir; e o noso Índice de Felicidade Cidadá flamexa dianteiro no carro rechorido de alecríns –anque non cante na chá ninguén–; e o noso Índice de Felicidade Cidadá reborda as gráficas do ceo en pulo de sete estralos, porque:

nada nos é alleo
–e denunciamos–
se todo á nosa roda
é inxustiza;
porque todo nos conmove
e alporiza
se é a nada
quen arma o gharamelo.

E David retruca: Non entres na gaiola, non apagues as luces, non volvas ao principio, non quedes soa ... Os soños son tan grandes...
Apréndenos a vivir, mestre sen ira, implícanos até o fondo; queremos voar, aínda que sexa mal; queremos vivir un soño longo, e levar a voz alí onde sexa preciso un compango, un tentemozo, unha forra, un acheghote.
Dixo a sabia avoa: “Ves a montaña..., agora tócache subila”. “E a subila e a baixala, a costa de Rebordelo; e a subila e a baixala , perdín a cinta do pelo”.
Canto nos amaches, David, e nos amas, para te amar tanto. Eu, nós, non imos renunciar á túa luz, tan natural por túa.
Neste acto de poética soberanía, eu entrego e confirmo a palabra dada; eu entrego a inocencia da nenez que xuntou pedriñas por tesouros; eu fornezo co ichavo do amor o vougo colectivo e, no bico do pinche, chántolle o ramo á Casa do Pobo, en querendo saldar coa verdade a miña débeda.

0 Comentários

Cerdedo remando en galeras

9/2/2026

0 Comentários

Escolma dun Cerdedo noticiábel, enrolado nas galeradas da hemeroteca galega

Calros Solla

Necrolóxica - El Pueblo Gallego (5-10-1938).

Topónimos invisíbeis
En marzo de 1895, a prensa coruñesa dedicoulle unhas liñas a Aurora Cadavide, unha pobre toliña que, mendiga na vila de Betanzos, fora expulsada polo alcalde e conducida ao lombo dun burro até a Coruña, para renderlle contas ao gobernador civil. Ao ser interrogada, a esmoleira confesou ser natural de San Xoán de Cerdedo e, segundo se le: “su manía consistía en creerse perseguida por enemigos invisibles, quedando también a veces sumida en un éxtasis religioso del que mucho la exaspera que la distraigan”. A coitada Aurora Cadavide eríxese en alegoría do noso territorio.
O apelido Cadavide é unha perla lingüística cultivada entre as valvas da freguesía de Cerdedo. Cadavide é orixinario de Cerdedo, e Cerdedo é o seu foco de irradiación (fonte: “Cartografía dos apelidos de Galicia”). Nas lápidas do cemiterio parroquial grafouse “Cadavid” ou mesmo “Cadaviz”, ambas formas deturpadas por influencia do castelán. Podo dar testemuño de que, na lingua oral, o antropónimo Cadavide aínda estaba vivo en Cerdedo no principiar do novo século.
Cadavide é un apelido de lugar de orixe, motivado pola práctica agrícola das queimas: fertilización, renovación de pastos. Topónimos equivalentes: Cadaval, Cadavás, Cadavedo, Cadaveira, Cadavello, Cádavo (en Cotobade), Cadavós, Cadavosa, Cadavedo; tamén, Cernados (en Cerdedo), Queimadas, Queimadelos... Coma se dunha estrela extinguida se tratar, o apelido segue brillando, mais, a súa proveniencia desapareceu. Na Galiza, non se rexistra macrotopónimo ningún coa forma Cadavide (fonte: “Nomenclátor de Galicia”). Na parroquia cerdedesa, o apelido Cadavide foi abondoso nas aldeas de Limeres e Lourido. Cadavide era o segundo apelido do alcalde republicano de Cerdedo: Antonio Sueiro Cadavide; e, así mesmo, o segundo apelido da miña bisavoa: Mariana Sueiro Cadavide, oriúndos dos devanditos lugares. Quen sabe se o que hoxe se coñece como A Outraldea, quinteiro abandonado de Lourido, non se chamou en tempos Cadavide. Inspirador misterio.
Abundando nos topónimos “invisíbeis”, amento os que, consonte algúns estudosos, orixinaron os meus apelidos: Solla e Varela.
De ser topónimo, Solla nomearía un poboado (hoxe inexistente ou renomeado) que con certeza se situaría na comarca de Pontevedra. Solla: do latín solea, “lugar exposto ao sol”. Solláns, Solleira, Solleiro, Solleiros, Sollío e Solloso son topónimos emparentados. Solleiro e Solloso deron apelidos. Eu non desbotaría consideralo un apelido de alcume (Solla, “peixe mariño da familia dos pleuronéctidos). A miña profesora de latín do bacharelato sempre dixo de min que “era un bo peixe”.
No tocante a Varela, os especialistas en onomástica explícano como diminutivo disimilado de “val”. Así Vila>Vilela; así Val>Valela>Varela; é dicir, un apelido de lugar de orixe. Porén, a ampla presenza e distribución do apelido Varela no territorio galego non se corresponde coa existencia dun núcleo de poboación relevante. Varela si rendeu como microtopónimo, pero sempre referido a posesores apelidados Varela. Esta é a razón pola que algúns deses expertos o consideran un comodín de hospicio, coma Dios, Santos, Iglesias, Expósito...
Os apelidos de hospicio danme pé para falar dun caso truculento acaecido no antigo concello de Xeve en decembro de 1920. Filomena Valverde, ama de cría, tiña ao seu coidado unha meniña de seis meses procedente do orfanato provincial: “Filomena salió de casa dejando a la criatura dormida en la cuna ... y sin duda por haber dejado abierta la puerta de entrada, penetró en la habitación un cerdo, el cual comió a la niña las manos, un pie y varios trozos de carne de los brazos y piernas, ocasionándole la muerte”. A criatura, abandonada dúas veces, fora bautizada co nome de Áurea Lavandeira Zumalacárregui, o segundo, na honra do xeneral carlista (orfo de pai aos catro anos).
Volvendo ao asunto dos nomes e dos lugares que foron, é suxestivo pensar que a miña finitude se acrisola na esvaecida natureza dos meus apelidos, pois todo flué, nada permanece (Heráclito).
Orgulloso dos meus oito apelidos galegos: Solla, Varela, Camiña, Sueiro, Campos, Cadavide, Iáñez e Cadavide. E aproveitando que o Lérez pasa por Cerdedo, en prol da súa conservación fágase por priorizar a onomástica galega no Rexistro Civil, xa que é legal e lexítimo.

Décimo da Lotaría do ano 1901.

O agraciado coa Lotaría

Cerdedo inaugurou o século XX coa recepción dun dos “premios grandes” da Lotaría Nacional. O mércores 10 abril de 1901, Secundino Bugallo Sieiro, xenro do alcalde riestrista Xerardo Varela Figueiroa, foi agraciado con 10.000 pesetas ao ter adquirido na administración coruñesa da rúa Nova un décimo do número 2.473. Nesa altura, o prezo do décimo era de 25 pesetas. O soldo anual dun obreiro roldaba as 750 pesetas (hogano, arredor dos 21.000 euros). O premio equivalería na actualidade a uns 280.000 euros.
En 1901, os “premios grandes” dun sorteo ordinario da Lotaría dividíanse nas seguintes categorías: un premio de 500.000 pesetas, outro de 250.000, outro de 125.000, outro de 40.000, outro de 20.000 e 11 premios de 10.000 pesetas. As cantidades máis altas repartidas no sorteo do día 10 de abril de 1901 correspondéranlle a números vendidos en Madrid, Valencia e Mataró. A prensa galega desvelou o nome do afortunado cerdedés na edición do 18 de abril. Como se di, corría o ouro pró tesouro.
Cara ao ano 1912, o alcalde Xerardo Varela Figueroa puxo nas mans do seu xenro Secundino Bugallo Sieiro a alcaldía de Cerdedo. Xerardo Varela xa a herdara en 1902 de Francisco Cachafeiro Vaamonde, o seu consogro. Bugallo retivo a alcaldía até o ano 1917. O caciquismo perdeuna fugazmente a mans dos agraristas (1917-20). En 1920, Serafín Sieiro Moreira, consorte de Carme Díaz Gutiérrez, volveu ripar para o riestrismo o bastón de mando. Falecido Serafín Sieiro (1923), a súa viúva casou en segundas nupcias (1926) co tamén viúvo Manuel Gutiérrez Pérez (falanxista e pai de falanxistas). A ríspeta Carrandé involucrouse presuntamente en episodios de represión mentres procesionaba baixo palio a semellanza do Santísimo Sacramento. Cerdedo, onde non se fai cumprir a Lei de Memoria Democrática, foi sempre capricho de caciques. Non hai outra, sarna gustante, rañar pra adiante.
Bugallo investiu o capitaliño concedido pola boaventura en reforzar o seu predominio político. A maiores, fundou unha empresa de transporte de viaxeiros (“La Cerdedense”: coches tirados por cabalos) e puxo en funcionamento no río Lérez a chamada “Fábrica da Luz” (“con destino a alumbrado y fuerza motriz”), solicitude que recibiu o visto e prace do Ministerio de Fomento o 28 de maio de 1912. Presidía o Goberno do Estado o galego Xosé Canalejas, asasinado seis meses despois polo anarquista Manuel Pardiñas (de ascendencia galega).

Boleto de quiniela do ano 1965.

O vidente das quinielas

Sen abandonar o asunto dos xogos de azar, sesenta e catro anos despois (outubro de 1965), a prensa dedicaralle espazo a outro cerdedés: Ubaldo González Míguez “o vidente das quinielas”. O mozo, de 25 anos de idade, afeccionado ao fútbol e ás apostas deportivas, cubrira un boleto da sexta xornada da Liga (“un boleto mútiple de 242 columnas”). A sorte deparoulle un pleno de catorce acertos, dez de trece e corenta de doce: perto de dous millóns de pesetas de premio (uns 450.000 euros de hoxe). Ubaldo xa gañara 716.000 pesetas no ano 59 (con 19 anos) e 249.000 en 1964. Seareiro do Pontevedra e do Celta, investira 972 pesetas en selar o boleto que o convertería en millonario.
O Pontevedra C. F. debutou na Primeira División da Liga española na temporada 1963-64, na que venceu o Real Madrid no estadio de Pasarón (1-0). Na temporada 65-66, retornado á maxima categoría, o Pontevedra acadou o honroso título de campión de inverno. Na 67-68, tamén en Pasarón, a escuadra do “Hai que roelo!” meteulle 3-0 ao Madrid. Na 68-69, o Pontevedra empatou (2-2) co Madrid no estadio Bernabeu. O gol do empate definitivo marcouno o cerdedés Barros (Manuel García Barros). Os granates despedíronse de Primeira ao remate da temporada 69-70. Polo que respecta ao R. C. Celta, o equipo vigués botaría boa parte dos anos 60 no pozo da Segunda División.

Bicicleta BH Gacela.

Morte de anxos

Recén inaugurado o ano 1977, a prensa recolleu a conmovedora noticia da morte do neno Xosé Manuel Varela Canaval, de once anos de idade. Xosé Manuel Varela (Sesé), meu curmán, faleceu atropelado por un camión o día 17 de xaneiro. Sesé xogaba coa súa bicicleta nova –trouxéranlla os Reis– na volta da Pedreira, diante da súa casa, sita no alto de Cerdedo. A infausta BH Gacela, de cor azul, apenas amolegada, arrecunchouse durante anos na barra da casa familiar das Raposeiras. Aínda durante a miña adolescencia (nacín no 71), a BH do finado Sesé, varada na palleira, seguía sendo un tema tabú para a miña familia.
Dous anos despois (o 28 de marzo do 79), un Renault 5 de cor vermella escura (repintado), atropelaba na entrada de Cerdedo o neno Óscar Troitiño Raposo, de oito anos de idade –o accidente tamén ocorreu na malfadada curva da Pedreira–. O condutor do vehículo omitiu o deber de socorro. O cativo foi ingresado cun fío de vida no Hospital Xeral de Vigo (daquela, Almirante Vierna). O xornal El Pueblo Gallego (1-4-1979) titulaba: “Un Renault-5 de color rojo. Tráfico busca al posible responsable de un atropello mortal”.
A estrada de Ourense (ou N-541) e coma o mar, unha divindade pródiga que, de cando en cando, reclama implacábel a súa chona sanguenta. Lembrámonos con tristura e impotencia das vítimas da Noiteboa do ano 22. O chamado Pacto de Pedre é unha terapia placebo.

0 Comentários

O ceo no que ardemos os galegos. Na memoria de Manuel Espiña Gamallo

25/1/2026

0 Comentários

En 1975, o cóengo cerdedés foi sancionado pola autoridade franquista con 150.000 pesetas por misar en galego e condenar nunha homilia os últimos fusilamentos da ditadura

Calros Solla

Manuel Espiña Gamallo

O crego, teólogo, pedagogo e escritor Manuel Espiña Gamallo naceu na parroquia de Folgoso (Cerdedo) o 25 de xullo de 1933 e finou en Pontevedra o 28 de febreiro de 2010, aos 77 anos de idade.
A súa data de nacemento –25 de xullo– comportaba feliz augurio. O Día da Patria Galega instituíuse no ano 1979, setenta anos despois da asemblea que as Irmandades da Fala organizaran na Coruña e na que se acordou institucionalizar a data do 25 de xullo como Día Nacional da Galiza. O primeiro Día Nacional da Galiza celebrouse o 25 de xullo de 1920.
Espiña Gamallo estudou Humanidades no seminario compostelán de San Martiño Pinario e licenciouse en Filosofía e Teoloxía na Universidade Pontificia Comillas (Cantabria), ordenándose sacerdote en 1959.
Dei trazado a traxectoria deste ínclito cerdedés enfurcando os testemuños escolmados, mormente, da hemeroteca de La Voz de Galicia nunha pescuda que abrangueu cinco décadas (1961-2011). Os ditos e os feitos falan por si sós. Manuel Espiña eríxese voz alta e clara, paladín do cristianismo social e da identidade galega nunha Galiza prosternada perante o monolitismo franquista e o asimilismo asfixiante que veu despois:

En xullo de 1961, atopamos a Manuel Espiña Gamallo desenvolvendo o cargo de coadxutor da parroquial de Santa María do Azougue de Betanzos, destino que asumira en 1959. De 1962 a 1965 dirixiu o Seminario Menor de Compostela. No Seminario de Belvís, Espiña foi artífice da creación dunha cátedra de Lingua e Cultura Galega.
En xullo de 1965, durante a sesión ordinaria da Real Academia Galega, o numerario Henrique Chao Espina dá a coñecer un informe verbo da tradución ao galego do Evanxeo de San Xoán, realizada polo crego Espiña Gamallo.
En 1965 obterá por oposición unha coenxía na colexiata da Coruña (Santa María do Campo) e principiará o seu labor docente (profesor de pedagoxía e didáctica da relixión) na Escola Normal de Maxisterio desa cidade. Completará 32 anos de docencia, impartindo as súas clases sempre en lingua galega. “Nunha man o Sempre en Galiza de Castelao e na outra os Evanxeos, as súas dúas Biblias”, como del dixo o arqueólogo Felipe Senén.

Lembra Rubén Aramburu, arcipreste de Betanzos, que o cardeal Suquía lle ofreceu a Espiña un bispado se abandonaba a causa galeguista, emporiso o de Cerdedo lle contestou “que non se vendía por unha mitra”.
Espiña foi membro do consello de redacción da revista Encrucillada (fundada en 1977 por A. Torres Queiruga) durante 30 anos, colaborador da revista Irimia e das Romaxes de Crentes Galegos. Neste senso, en 2016 –seis anos despois da súa morte–, nun acto organizado polos colectivos Capitán Gosende e Canón de Pau, máis de 2.000 persoas se deron cita na chá da Santa Mariña (monte do Seixo-Terra de Montes) para celebrar a XXXIX edición destes encontros irimegos (“Romeiros do Alén”). O nome de Manuel Espiña resoou no planalto; tamén o anoxo pola praxe caciquil que, carecente de expectativas, extenuaba e segue a extenuar o territorio. Malfadado o pobo galego, sometido a unha impostura política corrompida, que nos nega e minoriza, que pexa o noso dereito emancipador e que ansía a extinción do lume sagro da nosa lingua. Déanse por aludidos: ignorantes, féridos, duros, imbéciles e escuros.
Espiña foi, así mesmo, vicepresidente da Irmandade Moncho Valcarce, amigo e valedor do cura das Encrobas. Xente boa e xenerosa toda xunta.

Portada do libro A palabra de Deus (Evanxeos), 1965.

Manuel Espiña aos 36 anos de idade (24-10-1969).

En xaneiro de 1966, Manuel Espiña e Xosé Morente, ambos os dous cóengos da colexiata da Coruña, son entrevistados tras a recente aparición (finais de 1965) do seu libro A palabra de Deus. Evanxelios (As Edicións do Adro-Sept), é dicir, a tradución ao galego dos Evanxeos: Sempre tivemos intención de poñer nas mans da nosa xente unha tradución sinxela que non se cinguise tanto á letra do orixinal que chegase a perder en claridade, nin tampouco se afastase de maneira que lle fose infiel.
A partir de setembro do ano 1966, Espiña celebrará misa dominical en galego nas Capuchinas da Coruña. O franquista Fraga Iribarne –daquela, ministro de Información e Turismo e signatario de sentenzas de morte– impediu que estas celebracións fosen retransmitidas pola radio. Unha maioría recorrente e desmemoriada manterá o tal virachaquetas na presidencia da Xunta durante quince anos (1990-2005). Galego coma ti.
O 25 de xullo de 1967, o padre Espiña oficiou en galego a Misa de Rosalía en San Domingos de Bonaval. Dous anos antes (1965), no mesmo lugar e co mesmo motivo, o padre Seixas misaba por vez primeira en galego no noso país. Outro pioneiro cerdedés, Antonio Rodríguez Fraiz, xa empregara o galego o 25 de xullo de 1961, nun oficio en memoria de Castelao, celebrado na capital da Arxentina.
En 1968, coa colaboración do filólogo Vidán Torreira, o tándem Espiña-Morente editará o Misal galego dos fieis, a versión galega do Misal romano: Eu non son merecente de que entres no meu fogar, mais unha palabra túa abonda para me salvar. Deus non só entendía, senón que falaba galego!
O 6 de febreiro de 1968, no Circo de Artesáns da Coruña, a teor do ciclo de conferencias “Problemática do idioma galego” organizado pola Agrupación Cultural O Facho (fundada en 1963), Espiña Gamallo pronuncia a conferencia “A Igrexa e as linguas vernáculas”. A prensa do día seguinte cualificou a disertación de “magnífica”. Eis un retallo da súa intervención: Que se fixo en Galicia (tras o disposto no Concilio Vaticano II)? O Emmo. señor cardeal (Quiroga Palacios) reuniu a todos os arciprestes da súa diocese, 43, e destes, soamente 2 afirmaron a conveniencia do uso da liturxia en galego; os outros, moi convencidos, inclináronse porque era mellor o castelán.
O 14 de maio de 1968, a prensa destacaba en titulares: “Los canónigos Sres. Morente y Espiña, galardonados con el Pedrón de Ouro”. “Serán agasajados en Padrón el ‘Días das Letras Galegas’”. Dende 1964, o galardón viña sendo outorgado pola Fundación Pedrón de Ouro. A prensa do 19 de maio engade: Este galardón, que se concede cada ano á persoa ou institución que máis se distinguise no período dun ano na defensa da cultura autóctona de Galicia, foilles concedido, na súa quinta edición, pola súa laboura de promoción da liturxia en lingua galega e a conseguinte dignificación dos valores culturais do pobo.
No ano 68, o autor homenaxeado no Día das Letra Galegas foi o prehistoriador Florentino López Cuevillas, falecido dez anos antes.
O 24 de outubro de 1969, Manuel Espiña, de 36 anos de idade, responde unha enquisa de carácter prospectivo formulada pola prensa: “Galicia, cara ao ano 2000”. Sen papas na boca, o noso paisano enche a plana de titulares: “Debemos desterrar os que só din palabras en favor de Galicia, cando o seu deber é falar con obras”, “Máis solidariedade e fe na nosa Terra”, “Temos que desenmascarar a moitos dos nosos representantes”, “Aos curas, un pouco máis de sentido social, tanto na súa prédica coma nas súas vidas”, “Unha cultura universal que acabe en toda Galicia cos parias, colonos, analfabetos e acomplexados, que tanto abundan”, “Unha Igrexa irmandada co pobo, encarnada coa súa lingua, cultura, psicoloxía e que responda os seus problemas”, “Debemos adquirir lexítima liberdade de opinión, expresión e acción”... 57 anos despois, canto queda por facer!
O Vaticano (Paulo VI) déralle o visto e prace ao uso do galego na liturxia o 7 de xaneiro de 1969.
O primeiro de abril de 1970, Manuel Espiña asina en La Voz de Galicia a súa primeira colaboración para a sección “Outeiro de San Xusto”. Nesta primeira achega, Espiña xustifica o nome escollido, prometendo que tanto el coma os que lle soliciten o espazo para expresarse libremente –entre eles, Rodríguez Fraiz– se deberán rexer pola verdade, a xustiza e a altura de miras.
A sección “Outeiro de San Xusto”, ágora acúlea e libertaria, “altar laico” –en palabas do filósofo Manuel Cabada Castro– publicarase ininterrompidamente ao longo de trinta e dous anos. Cara ao remate do ano 2002, a dirección do xornal censuroulle a Espiña o artigo “As canonizacións” –“por heterodoxo e incoveniente”–, polo que o crego declinou seguir mantendo a colaboración. Vai un retrinco do artigo censurado: Así eu, se monseñor Rouco e outros levan adiante o proxecto de declarar santa a raíña Isabel, mal chamada “a Católica”, nunca a recoñecerei como tal ... E tamén foi ben grande o mal que lle fixo a Galicia, por exemplo, coa súa “Partida” sobre o nomeamento de bispos, pola que “todos serán de nuestros reinos (Castela e Aragón), para que puedan llevar nuestra lengua y cultura a los demás pueblos”. E durante varios centos de anos case tódolos bispos foron de fóra de Galicia. Espiña ascendeu por última vez ao seu “Outeiro de San Xusto” o 12 de setembro de 2002.
O teólogo e filósofo Victorino Perez Prieto (Cadernos de Estudos Xerais nº 5, A. C. Suárez Picallo, xaneiro de 2016, páx. 21), escribiu: “O Outeiro”, o elemento máis identificativo de Manuel Espiña en toda Galiza, reflicte a súa evolución ideolóxica como cura e como comunicador: desde os ataques ao marxismo nos anos 70 (“Outeiro”, 16-10-77), ata a defensa dos sandinistas (4-4-90), a descualificación do “monstro ianqui” (4-12-89) e a aposta pola Teoloxía da Liberación (28-4-91) nos anos 80-90. Como teño escrito, “foi a evolución do cóengo de moura sotana ó crego con cruz de labrego crucificado na solapa” (“Galegos e cristiáns”, Sept, Vigo, 1995). Durante anos foi a sección máis antiga do xornal e superou as vodas de prata. Espiña defenderá a canonización de Óscar Romero, asasinado en 1980.
Espiña dedícalle un mañuzo de “Outeiros” a Cerdedo e á Terra de Montes. V.g., seleccionamos un anaco do artigo publicado o 24 de setembro de 1999: Eu sempre lle chamo a “miña Terra de montes”, porque nela nacín e nela vivín os fermosos anos da infancia. E podo dicir que son dela polos catro costados, porque tódolos meus antepasados foron desta terra. E isto para min ten unha importancia moi grande ... Son do concello de Cerdedo e da parroquia de Folgoso. Por iso, sen que teña nada contra o concello coruñés de Cerceda, no que conto con amigos e ata con queridos parentes, non me agrada cando alguén se equivoca e afirma que nacín en Cerceda en vez de Cerdedo.
En 2008, Espiña editou unha escolla do seu labor xornalístico: Outeiro de San Xusto. Escolma I. Relixión e Igrexa (298 pp.).
O 11 de maio de 1970, co gallo da inauguración da emblemática planta circular da Cerámica de Sargadelos en Cervo (Lugo), os cóengos da colexiata da Coruña Manuel Espiña e Xosé Morente ofician misa “en idioma gallego”. Sargadelos, quen te viu e quen te ve!
O 19 de xaneiro de 1971, Espiña pronunciou no Salón Macías de Carballo a conferencia intitulada “A Igrexa e as linguas ao longo de vinte séculos de historia”.
En 1971, Espiña publica o libro Consellos, elaborado a canda o seu alumnado de Maxisterio.
En 1973, Espiña funda a Comunidade cristiá de base Home Novo, con sede en Culleredo. Na actualidade, nunha capela da cidade da Coruña adscrita á Comunidade, o matrimonio Victorino Pérez Prieto e Christina Moreira Vázquez ofician misa malia a ameaza de excomuñón. En xuño de 2025, Christina Moreira foi ordenada bispa.
O 6 de xullo de 1973, a prensa anuncia que Manuel Espiña Gamallo será o convidado de honra no “Día de Galicia” das Xornadas Patrióticas do Centro Galego de Bos Aires: El lunes 16, iniciará el señor Espiña sus disertaciones con una titulada “Intre aitual de Galiza”, que habrá de explicar, en idioma gallego, en el Salón Castelao del Centro Gallego; para continuar con otra que lleva por título “Manuel Murguía, el padre de los escritores e historiadores gallegos”. El jueves 19, en el Colegio Nacional bonaerense, acerca del tema “Los derechos humanos en Galicia”, y la última, “A Eirexa onte, oxe e mañá”, en el Centro Lucense, el día 25, “Día de Galicia” ... (19-8-73): Además, Manuel Espiña Gamallo pronunció discursos en gallego en el acto de colocación de ofrendas florales a Rosalía y a Castelao delante de los bustos de esas dos glorias de Galicia, instalados en el vestíbulo del palacio del Centro Gallego.
O 3 de outubro de 1973, Espiña Gamallo, director da Escola de Turismo do Centro Español de Nuevas Profesiones da Coruña, pronuncia a lección inaugural co gallo da apertura do curso 73-74.
O 24 de novembro de 1973, Espiña misa en galego na igrexa de San Domingos (Betanzos), acompañado pola Coral Polifónica local e na honra de santa Cecilia a súa patroa. Un equipo de TVE cubriu o evento.
O 13 de decembro de 1973, Espiña pronuncia no Tele-Club de Culleredo unha charla en galego sobre “A Galicia ideal de Bos Aires”, froito da súa recente viaxe ao Cono Sur.
A comezos de marzo de 1974, Espiña imparte no Tele-Club de Carballo unha conferencia titulada “A alma galega”.
En xullo de 1974 anúnciase a publicación do libro La antigua Galicia de Magdalena Stork (una inglesa afincada en Galicia). Editado por Nós (Bos Aires), acompáñase dun prólogo de Espiña Gamallo, que viene a ser algo así como la clave para su mejor interpretación ... La portada, en color, es uno de los más preciosos e ingenuos dibujos del insigne Castelao.
O 20 de agosto de 1974, Espiña Gamallo, en calidade de presidente da comisión de veciños dos Pelamios (A Coruña), exponlle ao alcalde Xaime Hervada as carencias do barrio.
Na prensa do 9 de novembro de 1974 publícase a necrolóxica de Mª Esther Chavert Romero (falecida o 26 de outubro), freguesa da Comunidade Home Novo. Ao día seguinte, ten lugar unha misa na súa honra oficiada por Manuel Espiña. A necrolóxica –illa no océano– está redactada en lingua galega. As necrolóxicas dos sucesivos cabodanos da señora Chavert tamén aparecen escritas en galego. Intúese –amizade polo medio– a vontade normalizadora de Espiña.
En xaneiro de 1975, o Boletín nº 357 da Real Academia Galega, dedicado monograficamente á figura de Castelao (25º cabodano), insírese un texto de Espiña titulado “Un retrato de Castelao obtido na súa infancia” (páxs. 34-5).
O 15 de abril de 1975, a prensa titula “Sentencia de un Juzgado coruñés. Puede imponerse a un recién nacido el nombre de Breixo. En el Registro Civil había sido denegada la inscripción”. En resumo: Os queridos Maruxa Barrio (1949-2023) e Henrique Harguindey (1946-2024), residentes na Coruña, manifestaran, o 29 de xaneiro do 75, o desexo de inscribir o seu fillo no Rexistro Civil co nome de Breixo (o editor de banda deseñada Breixo Harguindey): La petición no se consideró idónea por entender que los nombres regionales que tuvieran traducción usual al castellano sólo se consignarán en esta lengua, ya que Breixo tiene su exacta correspondencia con Verísimo, por lo que debe imponerse al recién nacido este nombre y no aquél.
Os certificados expedidos por Francisco Vales Villamarín, secretario da Real Academia Galega, e Manuel Espiña Gamallo, cóengo e profesor de Pedagoxía relixiosa na Escola Universitaria do Profesorado de EXB da Coruña, avalaron que el nombre propuesto de Breixo es el de un santo reconocido por la Iglesia católica y que goza de gran devoción en muchas comarcas de Galicia... Finalmente, o Xulgado de Primeira Instancia nº 1 da Coruña dita a seguinte resolución: el pretendido nombre de Breixo reúne los requisitos exigidos por el artículo 192 del Reglamento del Registro Civil para que pueda ser impuesto a una persona como nombre propio.
Parafraseando a Lorca, que esforzo do galego por ser galego!
O 24 de abril de 1975 infórmase que o Centro Galego de Bos Aires, mantedor –dende había sesenta e un anos– da revista Galicia, ía publicar un número especial dedicado a Castelao, convidando a participar no mesmo “a prestigiosas figuras y artistas” como: Álvaro Cunqueiro, Leandro Carré, Ánxel Fole, Manuel Rodrigues Lapa, Celso E. Ferreiro, Uxío Novoneyra, Laxeiro, Raimundo Patiño, Xaime Quesada, Manuel Colmeiro... ou Manuel Espiña Gamallo.
O 18 de setembro de 1975, a prensa coruñesa recolle o nacemento dunha cooperativa do libro promovida por pais de alumnos e profesores: Se trata de abaratar los costes del material escolar (libros, cuadernos, instrumentos musicales...). Nace Codeli. Impulsa o proxecto Manuel Espiña Gamallo.
O 19 de outubro de 1975, a prensa titula en grandes caracteres: “Multa de 150.000 pesetas al canónigo don Manuel Espiña”. O gobernador civil da Coruña imponlle a referida sanción por conceptos expresados en una homilia. Consonte explica o xornal: El señor Espiña había sido denunciado por dos personas, en relación con algunos conceptos expresados por él en una de sus homilías del día 28 de septiembre. Tuvo que comparecer ante el Juzgado de Instrucción de La Coruña ... para prestar declaraciones. Las oportunas diligencias pasarán al Tribunal de Orden Público de Madrid. Pero, independientemente de estas actuaciones judiciales, el gobernador civil resolvió sancionarlo con la indicada multa.
Espiña expresara no seu sermón en galego a repulsa polos últimos axustizamentos do franquismo. A policía secreta estaba presente e levou conta do recado. As mortes acaeceran o 27 de setembro de 1975. Fusiláronse cinco persoas: tres membros do Frente Revolucionario Antifascista y Patriota (FRAP) –Baena, Sánchez Bravo e García Sanz– e dous membros de ETA Político-militar –Paredes Manot e Otaegi–. Estes crimes de Estado, perpetrados dous meses antes do falecemento do ditador Franco (20-11-75), provocaron unha vaga de protestas contra o réxime, aquén e alén das fronteiras españolas.
A comunidade de fieis da praciña dos Anxos (capela de Mª Inmaculada) mobilizouse en prol do seu cura e tras unha rolda petitoria xuntaron o diñeiro necesario para interpoñer recurso (a terceira parte da contía). Espiña expresara a súa negativa a pagar a multa e, por conseguinte, a asumir o arresto substitutorio. No seu recurso, o crego nega que haya enaltecido a los terroristas sancionados por la justicia, ni censurado a los defensores de la Ley, ni mucho menos, producido alteración de orden público.
Cómpre dicir que, coas 150.000 pesetas da época, podíase adquirir, por exemplo, un Seat 127 de catro portas do trinque.
Informado o pintor Luís Seoane do asunto contencioso, agasallou o seu amigo co cadro “Cristo obreiro” (representación dun obreiro crucificado) para que, unha vez poxado, valese para sufragar a multa. Obtidos os cartos a través da colecta, Espiña quedará co “Cristo”, que presidirá moitas das súas misas. En 2005, Caixanova adquiriulle a pintura e Espiña doaralle o diñeiro –con toda a súa boa intención– á Fundación Benposta Nación de los Muchachos, proxecto socio-educativo que Xesús Silva Méndez –o padre Silva– dirixía dende o ano 1956 en Ourense. O padre Silva falecerá en 2011.
Por mor da repercusión social dos seus posicionamentos e até o inicio da democracia, Espiña padecerá estreita vixilancia policial.
O 15 de novembro de 1975 a prensa informa da suspensión, por orde gobernativa, dunha mesa redonda sobre Castelao en Pontedeume. O acto, organizado pola Agrupación Cultural Tramallo, convidara os seguintes participantes: Xosé Manuel Beiras, Ramón Piñeiro, Manuel Espiña e A. Álvarez Gándara.
O 25 de novembro de 1975, a prensa titula “Condonadas las multas a varios sacerdotes coruñeses”. Decretada polo gobernador civil, la condonación se ha hecho con motivo del fallecimiento del Jefe del Estado y especialmente por el probado amor a la Iglesia manifestado en su último mensaje a los españoles. Espiña Gamallo é un dos cregos indultados. Hai amores que matan.
O 6 de marzo de 1977 a prensa coruñesa informa que “vinte e nove personalidades da vida galega” fan un “chamamento fraternal” aos partidos políticos do país. Excluíndo as diverxencias, avogan por asinar un “pacto galego” no que os representantes que saian elixidos se comprometan a defender os intereses do noso pobo. Os asinantes do chamamento non se adscriben a siglas ningunhas, mais, interpelan as forzas políticas por mor da inminencia das eleccións a Cortes constituíntes (15-6-77): Os dereitos colectivos de cada pobo terán que ser defendidos polos representantes que este mesmo pobo elixa. Ninguén, a non ser os propios galegos, vai defender os direitos de Galicia como pobo con personalidade nacional. Entre os asinantes da apelación figuran: Sebastián Martínez Risco, Fermín Penzol, Rafael Dieste, Ricardo Carballo Calero, Luís Seoane, Valentín Paz Andrade, Ánxel Fole, Isaac Díaz Pardo, Luz Pozo Garza, Xosé Chao Rego, André Torres Queiruga, Xosé L. Franco Grande, Carlos Casares, Paco Martín... e Manuel Espiña Gamallo.
Espiña Gamallo presidiu dende 1978 o padroado da Fundación Labaca, entidade de carácter benéfico-cultural, centrada na mellora da educación e da integración dos colectivos máis desfavorecidos da cidade da Coruña.
O 10 de maio de 1978, a prensa anuncia para o día 15 unha conferencia de Espiña Gamallo no Ateneo da Coruña: “A Igrexa católica e galega e as linguas dos pobos”. Celebrado o acto, a prensa do día seguinte salienta nun titular o pensamento do conferenciante: “A Igrexa, perdendo unha oportunidade histórica, está a cometer unha traición ao pobo galego”.
O 24 de decembro de 1978, Espiña retruca as críticas vertidas contra a versión en galego da Constitución, que lle fora encargada ao avogado Manuel Iglesias Corral: Non hai traición ao texto orixinal, e invito os que opinan o contrario a que o demostren. Espiña, que se ocupou da revisión do texto traducido (con 24 horas de prazo), aproveita a controversia para reclamar a urxencia dunha normativa para a lingua galega.
O 15 de abril de 1979, Espiña Gamallo oficia na capela de María Inmaculada da Coruña (praciña dos Anxos) unha misa por el alma de Luís Seoane, artista y escritor gallego recientemente fallecido (5-4-79) en esta ciudad ... Durante el acto fúnebre estuvo expuesto, al lado del altar, el Cristo (pintado por Seoane) y que el propio artista había donado a la Comunidad Cristiana do Home Novo.
O 17 de xuño de 1980, Espiña é citado na prensa como contador da Federación Mundial de Sociedades Galegas.
O 2 de xullo de 1980, Espiña é citado na prensa como vogal da primeira xunta directiva provincial (A Coruña) da Asociación de Estudios Cooperativos.
O 26 de outubro de 1980, a prensa salienta en titulares: “Misa en gallego en la Escuela Universitaria del Profesorado de EGB”. Oficia a liturxia Espiña Gamallo.
O 12 de xullo de 1981, a prensa informa da viaxe que o día 21 Espiña Gamallo realizará a Bos Aires na compaña dos presidentes do Centro Galego (75º aniversario da institución) e do Centro Galicia, entidades porteñas. Espiña, convidado especial das “Xornadas Patrióticas Galegas”, pronunciará varias conferencias: “A busca das nosas raíces: a alma galega” (Centro Galego-Salón Castelao), “O problema relixioso en Vicente Risco e a Galiza actual (Centro Galicia), “La Institución Libre de Enseñanza española y la actualidad educativa en España” (Colegio Nacional de Buenos Aires), “Vida y obra de Castelao” (Instituto Popular de Conferencias-xornal La Prensa).
O 19 de maio de 1982, a prensa amenta a Espiña Gamallo como conferenciante na “Semana da Terceira Idade” e como vogal da Asemblea Provincial da Cruz Vermella (A Coruña).
O 10 de decembro de 1983, celébrase na localidade de Miño unha homenaxe ao galeguista Antón Crestar Faraldo, promotor da cultura galega en Uruguai: una de las figuras de más relieve de la emigración gallega en América; falecido o primeiro de novembro. Oficia misa en galego Espiña Gamallo.
O 8 de maio de 1984, Espiña é citado na prensa como conferenciante e presidente da Asociación de Mestres.
O 23 de maio de 1984, Espiña é citado na prensa como conferenciante e presidente do comité organizador dos “Encontros Labaca”.
O 13 de agosto de 1986, a prensa adianta que o día 17 o Partido Galeguista conmemorará en Pontevedra o cincuenta aniversario do asasinato de Alexandre Bóveda (17-8-36) con diversos actos que terán lugar no cemiterio pontevedrés de Santo Amaro. Manuel Espiña oficiará unha misa ao ar libre; despois, a tumba de Bóveda será obxecto dunha ofrenda floral.
O 19 de agosto de 1988, co gallo da inauguración en Cerdedo dun monumento ao canteiro, Manuel Espiña fará a loanza do gremio dos artesáns da pedra nun acto promovido pola asociación Amigos da Terra de Montes.
O 30 de xaneiro de 1990, principiando unha nova década, Espiña declara na prensa que a cidade da Coruña debe aspirar a ser “máis humana”: A Coruña ten que facerse máis humana e facilitar a todas as persoas o poder cubrir as súas necesidades máis primarias, tales como un posto de traballo, unha casa digna etc. En canto á organización dos barrios, creo que sería coherente tender cara á creación de institucións de encontro que fomenten as relacións humanas, como pasa no mundo rural. As persoas humanízanse co trato e por iso se deben fomentar asociacións deportivas, culturais; en definitiva, núcleos de encontro.
O 16 de setembro de 1990, infórmase que a Agrupación Cultural O Facho reanudará o día 20 as súas “habituais tertulias” coa participación de Espiña Gamallo como orador, quen abordará o asunto “Hiprocrisía e sinceridade na sociedade actual”.
O 3 de xullo de 1993, Espiña, director da Escola de Turismo da Coruña e organizador do XXIX Congreso de Anestur, expresa na prensa a súa opinión sobre o Xacobeo. O cóengo “no se muestra conforme con el derroche de marketing que la Xunta ha desarrollado con motivo del Xacobeo”, e engade: O Camiño vendeuse como un espectáculo; converteuse nun acontecemento pseudorrelixioso. Opóñome a esa instrumentalización do Ano Santo. Espiña sinala como culpábeis as autoridades políticas e as eclesiásticas.
O 20 de outubro de 1993, a prensa informa de que a aula de cultura do Liceo de Betanzos será o escenario das primeiras Xornadas sobre a Lingua, organizadas pola asociación local Eira Vella. Manuel Espiña intervirá nunha mesa redonda arredor do tema “O galego na Igrexa”, a carón de Xosé Chao Rego, teólogo e escritor.
O 25 de novembro de 1994, publícase unha entrevista a Manuel Espiña verbo da cooperativa Coruñesa de Libros (Codeli), sociedade que axudara a crear dúas décadas antes. As súas declaracións condénsanse neste titular: “O cooperativismo ten que ser solidario”. A prensa aproveita para facer unha síntese biográfica do noso personaxe: Además de oficiar sus misas en gallego, Manuel Espiña dirige el Centro Español de Nuevas Profesiones y una comunidad católica de base (Home Novo). En el año 75 colaboró en la fundación de una peculiar cooperativa: Coruñesa de Libros (Codeli), la única existente en la provincia para facilitar la adquisición de material bibliográfico.
O 27 de xullo de 1995, a prensa coruñesa felicita a Espiña Gamallo polo seu 62º aniversario.
O 13 de febreiro de 1996, Espiña participa na presentación do libro A Igrexa antifranquista en Galicia (1965-1975), da autoría de X. Antonio Martínez García. O acto, promovido pola Fundación Castelao, tería lugar na galería Sargadelos da Coruña.
O 27 de xullo de 1996, a prensa felicita a Espiña Gamallo polo seu 63º aniversario: una de las figuras más destacadas del clero gallego por su labor pedagógica, religioso-litúrgica, periodística y de compromiso efectivo con su país y con su tiempo.
O 6 de novembro de 1996, Xosé Chao Rego refírese na prensa a Manuel Espiña: Crego exemplar, persoa de bondade extraordinaria ... Que Manolo Espiña é moderado percíbese na valente desmitificación que fai do Papa (Xoán Paulo II), ó que lle atribúe boa vontade e estar manipulado por certos membros da Curia romana.
O 7 de marzo de 1999, a prensa adianta que o día 9, no Salón de Actos da Real Academia da Lingua, na Coruña, unhas sesenta persoas formalizarán ante notario un documento “para que todo lo que esté relacionado con su muerte, entierro, funeral y otros actos, se celebren en lengua gallega”. O acto , denominado “Galegos de por vida”, forma parte das actividades que se levan a cabo dentro do proxecto Bienio Irmandiño, “idea que intenta conseguir un reencuentro de la práctica litúrgica con la galleguidad”. Entre os promotores do proxecto achamos a Manuel Espiña Gamallo. Espiña quéixase da escasa presenza do galego na Igrexa e engade que: existiron e existen unha cantidade de galeguistas que no seu pasamento teñen dificultades para seren tratados na lingua que foi a súa, sinalando non só a actitude dos sacerdotes senón tamén a dos funcionarios. Espiña amenta outro cerdedés ilustre, Antonio Rodríguez Fraiz, poñéndoo como exemplo de cura comprometido coa nosa lingua: o primeiro crego que dixo misa en galego, en 1961, diante do sartego de Castelao no cemiterio de Chacarita en Bos Aires.
O 21 de agosto de 1999, a asociación Amigos de Terra de Montes impón a súa Insignia de Ouro a Espiña Gamallo.
O 24 de novembro de 1999, Espiña intervén na presentación do libro Do terror de Isaac ó abbá de Xesús, da autoría do teólogo e filósofo André Torres Queiruga.
O 18 de abril de 2000, a prensa volve salientar o expediente irreprochábel de Espiña: es un ejemplo de sacerdote abierto, progresista, liberal, que durante los últimos años del franquismo padeció numerosas molestias por mantener esas ideas ... Personaxe incómodo para os xerarcas da Igrexa, Rouco Varela apúxolle que daría un bo bispo, aínda que a súa independencia e progresismo farían que non pasase de cóengo da Colexiata.
En 2002, Espiña publica Manuel Fraiz Garrido: un cura moi humano e canteiro (40 pp.). Este crego canteiro (1864-1949), natural de Folgoso, colaborou na construción da igrexa parroquial de Santa Mariña de Presqueiras (Forcarei).
O 4 de decembro de 2004, a prensa titula “El ‘Cristo’ de Luís Seoane”. “El sacerdote Manuel Espiña subasta una obra de arte para financiar a Benposta”: El cuadro tiene un metro veinte de alto por 90 centímetros de ancho y se encuentra en perfecto estado. Espiña lo pone en venta para darle el importe a la Fundación Benposta, legalizada por el Ministerio de Cultura, que tanto ha hecho por la liberación de los niños más desvalidos de Europa, América y África, con casi veinte sedes o Ciudades de los Muchachos, desde hace ya casi medio siglo.
En 2005, Espiña publica o seu libro Tierra Santa, diario dunha peregrinación a Palestina (130 pp.). Hoxe berramos: “Free Palestine! Stop Genocide!”.
O 5 de outubro de 2005, a prensa anuncia que do 10 ao 12 de novembro, a Casa de Cultura Cuartel Vello de Rianxo acollería a sexta edición do seminario internacional de tradución e poética dos Amigos de la Universidad Libre Iberoamericana en Galicia (Auliga): Este año se rendirá un homenaje al teólogo gallego Manuel Espiña Gamallo, sacerdote dedicado a los exilados y a la gente necesitada de cualquier condición.
En maio de 2009, Manuel Espiña Gamallo celebrou as súas vodas de ouro (25 anos) co exercicio sacerdotal.
O 11 de maio de 2009, co gallo do 50º aniversario do nacemento da parroquia de Aguiño (Ribeira), Espiña Gamallo, canda Chao Rego e Dourado Deira, son merecentes do distintivo “Amigo de Aguiño”. Espiña e Chao non poden asistir ao acto por problemas de saúde.
O 3 de marzo de 2010, a prensa coruñesa recolle en caracteres pequenos a nova do pasamento de Manuel Espiña. O cóengo finara en Pontevedra tres días antes, o 28 de febreiro, na soleira dos oitenta anos e afectado dunha doenza dexenerativa: “Falleció Manuel Espiña, el cura multado por decir misa en gallego”. Na igrexa pontevedresa de San Bartolomeu, nunha cerimonia sobria –como era o seu desexo–, o cadaleito de Espiña foi cuberto coa bandeira galega.
Na mesma data, o policía e escritor Luís M. García Mañá, a xeito de obituario, publica a columna “O compromiso coa xente e coa terra”: É certo, a terra non é nada sen as persoas que a habitan, sen xentes valentes, como fuches ti, defendendo a coherencia do teu pensamento e do teu labor pastoral. “O dereito de todo home á cultura implica o dereito a expresarse na propia lingua”; así o afirmaches na herdanza impresa que nos deixas.
O 6 de marzo de 2010, a sección “Cartas al director” do xornal La Voz de Galicia, recolle a de José Carlos Alonso Sánchez, presidente do colectivo gai Milhomes da Coruña, intitulada “Manuel Espiña y los homosexuales”. Eis un fragmento: Sí, claro, también los homosexuales, como tantos otros, tenemos motivos para estar agradecidos al recientemente fallecido Manuel Espiña. Seríamos desleales si no nos tomásemos la molestia de recordar que tuvo (en compañía de otros sacerdotes y ex sacerdotes) la valentía de firmar un manifiesto reivindicativo redactado por el colectivo de lesbianas, gais, transexuales y bisexuales de A Coruña Milhomes. Para entender el gran nivel de su compromiso baste recordar que en los últimos años la actitud de la Iglesia católica ha sido especialmente beligerante difamando una y otra vez nuestra dignidad ... Allá donde estés, un saludo, amigo.
O 7 de marzo de 2010, unha semana despois do pasamento do cóengo Espiña Gamallo, o cabido da colexiata de Santa María do Campo, insire unha necrolóxica na prensa, convidando a participar na misa funeral que se celebrará o día 10. O texto da necrolóxica está redactado en castelán, contravindo as derradeiras vontades do finado.
Ese mesmo día, o crego e musicólogo lugués Xesús Mato (1932-2024) asina na prensa un texto laudatorio da figura de Espiña Gamallo. Titulouno “Grazas, profeta Manuel”: ...D. Manuel foi profeta tamén na Terra. Soubo xunguir fe e galeguidade. Na mesma columna, reproduce as palabras pronunciadas por Espiña ao celebrar as súas vodas de ouro co sacerdocio: “...imos facendo memoria, recobrando o ser galego que esquecemos; imos sementando patria, man con man, enxertándoa entre os veciños; imos creando outra historia a favor dos rebaixados e oprimidos”.
O 11 de marzo de 2010, Celia Castro, presidenta da Comunidade Home Novo, expresaba na prensa o pesar pola perda do seu guieiro: Somos debedores da súa palabra e do seu exemplo de vida comprometida cos máis pobres, con tódalas causas xustas e coa dignidade nacional de Galiza.
O 20 de marzo de 2010, Unai González, presidente da Asociación CRV Francisco Lorenzo Mariño de Aguiño (Ribeira) asina na prensa unha carta intitulada “Dende o Outeiro de San Xusto: de Espiña a Pérez Prieto”. Eis uns fragmentos: Espiña finou logo dunha vida proveitosa, entregada en corpo e alma a unha verdadeira Igrexa galega, á defensa dos máis desfavorecidos ... Espiña foi moitas cousas, foi semente de cambio e revisión ... denunciando a precariedade laboral, o inmobilismo eclesiástico, a radicalización da política e a falla de liberdades durante o réxime de Franco ... Anecdoticamente podemos dicir que foi un dos que conseguiron que a Real Academia Española retirase a acepción despectiva de “gallego” do seu dicionario. Por aquel entón, o arcebispado de Compostela e o bispado de Mondoñedo prohibían a Pérez Prieto celebrar ou concelebrar misa, pois contraera matrimonio en 2006. Ao respecto de misar na Colexiata, Pérez Prieto afirmou que non se arrepentía de ter satisfeito a petición do padre Espiña, recentemente falecido.
O 28 de febreiro de 2011, cadrando co cabodano do pasamento de Manuel Espiña, o daquela alcalde de Cerdedo José Balseiros (PP), participou na Coruña no acto no que o pobo coruñés, agradecido, lle dedicou ao noso veciño unha rúa da cidade, a mesma na que morou a meirande parte da súa vida. A rúa Beiramar pasaba a denominarse “Rúa Manuel Espiña (sacerdote)”.
O 11 de marzo de 2011, promovida pola Comunidade cristiá Home Novo e por Vangarda Obreira, ten lugar na Fundación Luís Seoane da Coruña unha homenaxe ao noso persoeiro. Baixo o lema “Un bo cura, un galego bo e xeneroso”, o acto contou coa participación de Luz Pozo Garza, Felipe Senén, Francisco Pillado, Victorino Pérez Prieto e Manuel Rivas.
O 20 de abril de 2020, Siro López Siro publica na prensa “O apóstolo Manuel Espiña”: Apóstolo si. Dunha Igrexa galega ideal, inexistente; mais tamén do galeguismo, da cultura galega, do idioma galego, reais pero en perigo de morte. Durante cincuenta anos, des que, ordenado sacerdote, entendeu que se Xesús predicou en arameo –a lingua dos humildes–, tamén el debería facelo en Galicia na lingua do pobo. Fíxoo e creou os textos necesarios para quen quixese seguir o seu exemplo. O texto vai acompañado dunha caricatura de Espiña. O caricaturista dedicaríalle dúas das súas creacións.

Coñecín a Manuel Espiña Gamallo na Coruña no ano 1997, desenvolvendo o seu labor de visitador de enfermos. A sintonía foi inmediata. Sen deixar de saber o un do outro, nos anos posteriores, o destino só nos faría cadrar noutras tres ocasións; poucas pero frutuosas. Lembro un dos seus consellos: “Desconfía dos que, por comenencia, te queiran subir aos altares”. Niso ando.
En marzo de 2010 tiven coñecemento da súa morte. As mostras de adhesión e eloxio contrastaban cos silencios clamorosos. Por aquelas datas, baixo a necrolóxica de Espiña publicada na edición dixital dun xornal de Madrid, lin un comentario covarde –escudado no anonimato– que me xeou o sangue: “Ojalá su alma arda en el infierno eternamente”. O resaibo deixado polo arrouto integrista e a débeda que todo galego e cerdedés de ben ten contraída con Manuel Espiña déronme pulo para compor en pouco máis de seis mil palabras o presente escrito, que arela servir de acordante e humilde recoñecemento ao noso paisano. Dezaseis anos despois da súa marcha, nese inferno no que a alma de Espiña estea a arder, tamén quererá arder a miña.
A maiores, en nome do colectivo Capitán Gosende de Terra de Montes, solicítolle á corporación municipal unha rúa, camiño ou corripa que en Cerdedo ou Folgoso leven o nome e perpetúen o recordo de D. Manuel Espiña Gamallo. Esta petición súmase as xa reiteradas de Xosé R. Otero Espasandín (mestre, divulgador científico e represaliado), Manuela Cortizo Medal (Mestra da Memoria 2013) e María Fraíz Canaval (Mestra da Memoria 2025); porque os chamadeiros destes catro veciños ilustres dignificarían xaora o noso mapa viario e sentimental e redimirían a autoridade de delinquir –en Cerdedo non se cumpre a Lei de Memoria Democrática–, e porque, ademais, de ben nacidos é ser agradecidos.
Conclúo. Admirado Espiña, dende a miña tobeira agnóstica, mais imbuído do panteísmo popular, reitéroche o que hai anos che dixo Luís Seoane: “No Deus que vostede predica, tamén creo eu”.

Dedícolles este recordatorio de Manuel Espiña Gamallo aos queridos irmáns e inspiradores amigos Manuel Cabada Castro e Rubén Aramburu Molet, en Cerdedo a 25 de xaneiro de 2026, a piques de conmemorarmos o 16º cabodano do “profeta” de Folgoso. Honrar honra, pero coa verdade por diante.