Xornal de Tabeirós-Terra de Montes

Cerdedo remando en galeras

9/2/2026

Escolma dun Cerdedo noticiábel, enrolado nas galeradas da hemeroteca galega

Calros Solla

Necrolóxica - El Pueblo Gallego (5-10-1938).

Topónimos invisíbeis
En marzo de 1895, a prensa coruñesa dedicoulle unhas liñas a Aurora Cadavide, unha pobre toliña que, mendiga na vila de Betanzos, fora expulsada polo alcalde e conducida ao lombo dun burro até a Coruña, para renderlle contas ao gobernador civil. Ao ser interrogada, a esmoleira confesou ser natural de San Xoán de Cerdedo e, segundo se le: “su manía consistía en creerse perseguida por enemigos invisibles, quedando también a veces sumida en un éxtasis religioso del que mucho la exaspera que la distraigan”. A coitada Aurora Cadavide eríxese en alegoría do noso territorio.
O apelido Cadavide é unha perla lingüística cultivada entre as valvas da freguesía de Cerdedo. Cadavide é orixinario de Cerdedo, e Cerdedo é o seu foco de irradiación (fonte: “Cartografía dos apelidos de Galicia”). Nas lápidas do cemiterio parroquial grafouse “Cadavid” ou mesmo “Cadaviz”, ambas formas deturpadas por influencia do castelán. Podo dar testemuño de que, na lingua oral, o antropónimo Cadavide aínda estaba vivo en Cerdedo no principiar do novo século.
Cadavide é un apelido de lugar de orixe, motivado pola práctica agrícola das queimas: fertilización, renovación de pastos. Topónimos equivalentes: Cadaval, Cadavás, Cadavedo, Cadaveira, Cadavello, Cádavo (en Cotobade), Cadavós, Cadavosa, Cadavedo; tamén, Cernados (en Cerdedo), Queimadas, Queimadelos... Coma se dunha estrela extinguida se tratar, o apelido segue brillando, mais, a súa proveniencia desapareceu. Na Galiza, non se rexistra macrotopónimo ningún coa forma Cadavide (fonte: “Nomenclátor de Galicia”). Na parroquia cerdedesa, o apelido Cadavide foi abondoso nas aldeas de Limeres e Lourido. Cadavide era o segundo apelido do alcalde republicano de Cerdedo: Antonio Sueiro Cadavide; e, así mesmo, o segundo apelido da miña bisavoa: Mariana Sueiro Cadavide, oriúndos dos devanditos lugares. Quen sabe se o que hoxe se coñece como A Outraldea, quinteiro abandonado de Lourido, non se chamou en tempos Cadavide. Inspirador misterio.
Abundando nos topónimos “invisíbeis”, amento os que, consonte algúns estudosos, orixinaron os meus apelidos: Solla e Varela.
De ser topónimo, Solla nomearía un poboado (hoxe inexistente ou renomeado) que con certeza se situaría na comarca de Pontevedra. Solla: do latín solea, “lugar exposto ao sol”. Solláns, Solleira, Solleiro, Solleiros, Sollío e Solloso son topónimos emparentados. Solleiro e Solloso deron apelidos. Eu non desbotaría consideralo un apelido de alcume (Solla, “peixe mariño da familia dos pleuronéctidos). A miña profesora de latín do bacharelato sempre dixo de min que “era un bo peixe”.
No tocante a Varela, os especialistas en onomástica explícano como diminutivo disimilado de “val”. Así Vila>Vilela; así Val>Valela>Varela; é dicir, un apelido de lugar de orixe. Porén, a ampla presenza e distribución do apelido Varela no territorio galego non se corresponde coa existencia dun núcleo de poboación relevante. Varela si rendeu como microtopónimo, pero sempre referido a posesores apelidados Varela. Esta é a razón pola que algúns deses expertos o consideran un comodín de hospicio, coma Dios, Santos, Iglesias, Expósito...
Os apelidos de hospicio danme pé para falar dun caso truculento acaecido no antigo concello de Xeve en decembro de 1920. Filomena Valverde, ama de cría, tiña ao seu coidado unha meniña de seis meses procedente do orfanato provincial: “Filomena salió de casa dejando a la criatura dormida en la cuna ... y sin duda por haber dejado abierta la puerta de entrada, penetró en la habitación un cerdo, el cual comió a la niña las manos, un pie y varios trozos de carne de los brazos y piernas, ocasionándole la muerte”. A criatura, abandonada dúas veces, fora bautizada co nome de Áurea Lavandeira Zumalacárregui, o segundo, na honra do xeneral carlista (orfo de pai aos catro anos).
Volvendo ao asunto dos nomes e dos lugares que foron, é suxestivo pensar que a miña finitude se acrisola na esvaecida natureza dos meus apelidos, pois todo flué, nada permanece (Heráclito).
Orgulloso dos meus oito apelidos galegos: Solla, Varela, Camiña, Sueiro, Campos, Cadavide, Iáñez e Cadavide. E aproveitando que o Lérez pasa por Cerdedo, en prol da súa conservación fágase por priorizar a onomástica galega no Rexistro Civil, xa que é legal e lexítimo.

Décimo da Lotaría do ano 1901.

O agraciado coa Lotaría

Cerdedo inaugurou o século XX coa recepción dun dos “premios grandes” da Lotaría Nacional. O mércores 10 abril de 1901, Secundino Bugallo Sieiro, xenro do alcalde riestrista Xerardo Varela Figueiroa, foi agraciado con 10.000 pesetas ao ter adquirido na administración coruñesa da rúa Nova un décimo do número 2.473. Nesa altura, o prezo do décimo era de 25 pesetas. O soldo anual dun obreiro roldaba as 750 pesetas (hogano, arredor dos 21.000 euros). O premio equivalería na actualidade a uns 280.000 euros.
En 1901, os “premios grandes” dun sorteo ordinario da Lotaría dividíanse nas seguintes categorías: un premio de 500.000 pesetas, outro de 250.000, outro de 125.000, outro de 40.000, outro de 20.000 e 11 premios de 10.000 pesetas. As cantidades máis altas repartidas no sorteo do día 10 de abril de 1901 correspondéranlle a números vendidos en Madrid, Valencia e Mataró. A prensa galega desvelou o nome do afortunado cerdedés na edición do 18 de abril. Como se di, corría o ouro pró tesouro.
Cara ao ano 1912, o alcalde Xerardo Varela Figueroa puxo nas mans do seu xenro Secundino Bugallo Sieiro a alcaldía de Cerdedo. Xerardo Varela xa a herdara en 1902 de Francisco Cachafeiro Vaamonde, o seu consogro. Bugallo retivo a alcaldía até o ano 1917. O caciquismo perdeuna fugazmente a mans dos agraristas (1917-20). En 1920, Serafín Sieiro Moreira, consorte de Carme Díaz Gutiérrez, volveu ripar para o riestrismo o bastón de mando. Falecido Serafín Sieiro (1923), a súa viúva casou en segundas nupcias (1926) co tamén viúvo Manuel Gutiérrez Pérez (falanxista e pai de falanxistas). A ríspeta Carrandé involucrouse presuntamente en episodios de represión mentres procesionaba baixo palio a semellanza do Santísimo Sacramento. Cerdedo, onde non se fai cumprir a Lei de Memoria Democrática, foi sempre capricho de caciques. Non hai outra, sarna gustante, rañar pra adiante.
Bugallo investiu o capitaliño concedido pola boaventura en reforzar o seu predominio político. A maiores, fundou unha empresa de transporte de viaxeiros (“La Cerdedense”: coches tirados por cabalos) e puxo en funcionamento no río Lérez a chamada “Fábrica da Luz” (“con destino a alumbrado y fuerza motriz”), solicitude que recibiu o visto e prace do Ministerio de Fomento o 28 de maio de 1912. Presidía o Goberno do Estado o galego Xosé Canalejas, asasinado seis meses despois polo anarquista Manuel Pardiñas (de ascendencia galega).

Boleto de quiniela do ano 1965.

O vidente das quinielas

Sen abandonar o asunto dos xogos de azar, sesenta e catro anos despois (outubro de 1965), a prensa dedicaralle espazo a outro cerdedés: Ubaldo González Míguez “o vidente das quinielas”. O mozo, de 25 anos de idade, afeccionado ao fútbol e ás apostas deportivas, cubrira un boleto da sexta xornada da Liga (“un boleto mútiple de 242 columnas”). A sorte deparoulle un pleno de catorce acertos, dez de trece e corenta de doce: perto de dous millóns de pesetas de premio (uns 450.000 euros de hoxe). Ubaldo xa gañara 716.000 pesetas no ano 59 (con 19 anos) e 249.000 en 1964. Seareiro do Pontevedra e do Celta, investira 972 pesetas en selar o boleto que o convertería en millonario.
O Pontevedra C. F. debutou na Primeira División da Liga española na temporada 1963-64, na que venceu o Real Madrid no estadio de Pasarón (1-0). Na temporada 65-66, retornado á maxima categoría, o Pontevedra acadou o honroso título de campión de inverno. Na 67-68, tamén en Pasarón, a escuadra do “Hai que roelo!” meteulle 3-0 ao Madrid. Na 68-69, o Pontevedra empatou (2-2) co Madrid no estadio Bernabeu. O gol do empate definitivo marcouno o cerdedés Barros (Manuel García Barros). Os granates despedíronse de Primeira ao remate da temporada 69-70. Polo que respecta ao R. C. Celta, o equipo vigués botaría boa parte dos anos 60 no pozo da Segunda División.

Bicicleta BH Gacela.

Morte de anxos

Recén inaugurado o ano 1977, a prensa recolleu a conmovedora noticia da morte do neno Xosé Manuel Varela Canaval, de once anos de idade. Xosé Manuel Varela (Sesé), meu curmán, faleceu atropelado por un camión o día 17 de xaneiro. Sesé xogaba coa súa bicicleta nova –trouxéranlla os Reis– na volta da Pedreira, diante da súa casa, sita no alto de Cerdedo. A infausta BH Gacela, de cor azul, apenas amolegada, arrecunchouse durante anos na barra da casa familiar das Raposeiras. Aínda durante a miña adolescencia (nacín no 71), a BH do finado Sesé, varada na palleira, seguía sendo un tema tabú para a miña familia.
Dous anos despois (o 28 de marzo do 79), un Renault 5 de cor vermella escura (repintado), atropelaba na entrada de Cerdedo o neno Óscar Troitiño Raposo, de oito anos de idade –o accidente tamén ocorreu na malfadada curva da Pedreira–. O condutor do vehículo omitiu o deber de socorro. O cativo foi ingresado cun fío de vida no Hospital Xeral de Vigo (daquela, Almirante Vierna). O xornal El Pueblo Gallego (1-4-1979) titulaba: “Un Renault-5 de color rojo. Tráfico busca al posible responsable de un atropello mortal”.
A estrada de Ourense (ou N-541) e coma o mar, unha divindade pródiga que, de cando en cando, reclama implacábel a súa chona sanguenta. Lembrámonos con tristura e impotencia das vítimas da Noiteboa do ano 22. O chamado Pacto de Pedre é unha terapia placebo.

0 Comentários

O ceo no que ardemos os galegos. Na memoria de Manuel Espiña Gamallo

25/1/2026

0 Comentários

En 1975, o cóengo cerdedés foi sancionado pola autoridade franquista con 150.000 pesetas por misar en galego e condenar nunha homilia os últimos fusilamentos da ditadura

Calros Solla

Manuel Espiña Gamallo

O crego, teólogo, pedagogo e escritor Manuel Espiña Gamallo naceu na parroquia de Folgoso (Cerdedo) o 25 de xullo de 1933 e finou en Pontevedra o 28 de febreiro de 2010, aos 77 anos de idade.
A súa data de nacemento –25 de xullo– comportaba feliz augurio. O Día da Patria Galega instituíuse no ano 1979, setenta anos despois da asemblea que as Irmandades da Fala organizaran na Coruña e na que se acordou institucionalizar a data do 25 de xullo como Día Nacional da Galiza. O primeiro Día Nacional da Galiza celebrouse o 25 de xullo de 1920.
Espiña Gamallo estudou Humanidades no seminario compostelán de San Martiño Pinario e licenciouse en Filosofía e Teoloxía na Universidade Pontificia Comillas (Cantabria), ordenándose sacerdote en 1959.
Dei trazado a traxectoria deste ínclito cerdedés enfurcando os testemuños escolmados, mormente, da hemeroteca de La Voz de Galicia nunha pescuda que abrangueu cinco décadas (1961-2011). Os ditos e os feitos falan por si sós. Manuel Espiña eríxese voz alta e clara, paladín do cristianismo social e da identidade galega nunha Galiza prosternada perante o monolitismo franquista e o asimilismo asfixiante que veu despois:

En xullo de 1961, atopamos a Manuel Espiña Gamallo desenvolvendo o cargo de coadxutor da parroquial de Santa María do Azougue de Betanzos, destino que asumira en 1959. De 1962 a 1965 dirixiu o Seminario Menor de Compostela. No Seminario de Belvís, Espiña foi artífice da creación dunha cátedra de Lingua e Cultura Galega.
En xullo de 1965, durante a sesión ordinaria da Real Academia Galega, o numerario Henrique Chao Espina dá a coñecer un informe verbo da tradución ao galego do Evanxeo de San Xoán, realizada polo crego Espiña Gamallo.
En 1965 obterá por oposición unha coenxía na colexiata da Coruña (Santa María do Campo) e principiará o seu labor docente (profesor de pedagoxía e didáctica da relixión) na Escola Normal de Maxisterio desa cidade. Completará 32 anos de docencia, impartindo as súas clases sempre en lingua galega. “Nunha man o Sempre en Galiza de Castelao e na outra os Evanxeos, as súas dúas Biblias”, como del dixo o arqueólogo Felipe Senén.

Lembra Rubén Aramburu, arcipreste de Betanzos, que o cardeal Suquía lle ofreceu a Espiña un bispado se abandonaba a causa galeguista, emporiso o de Cerdedo lle contestou “que non se vendía por unha mitra”.
Espiña foi membro do consello de redacción da revista Encrucillada (fundada en 1977 por A. Torres Queiruga) durante 30 anos, colaborador da revista Irimia e das Romaxes de Crentes Galegos. Neste senso, en 2016 –seis anos despois da súa morte–, nun acto organizado polos colectivos Capitán Gosende e Canón de Pau, máis de 2.000 persoas se deron cita na chá da Santa Mariña (monte do Seixo-Terra de Montes) para celebrar a XXXIX edición destes encontros irimegos (“Romeiros do Alén”). O nome de Manuel Espiña resoou no planalto; tamén o anoxo pola praxe caciquil que, carecente de expectativas, extenuaba e segue a extenuar o territorio. Malfadado o pobo galego, sometido a unha impostura política corrompida, que nos nega e minoriza, que pexa o noso dereito emancipador e que ansía a extinción do lume sagro da nosa lingua. Déanse por aludidos: ignorantes, féridos, duros, imbéciles e escuros.
Espiña foi, así mesmo, vicepresidente da Irmandade Moncho Valcarce, amigo e valedor do cura das Encrobas. Xente boa e xenerosa toda xunta.

Portada do libro A palabra de Deus (Evanxeos), 1965.

Manuel Espiña aos 36 anos de idade (24-10-1969).

En xaneiro de 1966, Manuel Espiña e Xosé Morente, ambos os dous cóengos da colexiata da Coruña, son entrevistados tras a recente aparición (finais de 1965) do seu libro A palabra de Deus. Evanxelios (As Edicións do Adro-Sept), é dicir, a tradución ao galego dos Evanxeos: Sempre tivemos intención de poñer nas mans da nosa xente unha tradución sinxela que non se cinguise tanto á letra do orixinal que chegase a perder en claridade, nin tampouco se afastase de maneira que lle fose infiel.
A partir de setembro do ano 1966, Espiña celebrará misa dominical en galego nas Capuchinas da Coruña. O franquista Fraga Iribarne –daquela, ministro de Información e Turismo e signatario de sentenzas de morte– impediu que estas celebracións fosen retransmitidas pola radio. Unha maioría recorrente e desmemoriada manterá o tal virachaquetas na presidencia da Xunta durante quince anos (1990-2005). Galego coma ti.
O 25 de xullo de 1967, o padre Espiña oficiou en galego a Misa de Rosalía en San Domingos de Bonaval. Dous anos antes (1965), no mesmo lugar e co mesmo motivo, o padre Seixas misaba por vez primeira en galego no noso país. Outro pioneiro cerdedés, Antonio Rodríguez Fraiz, xa empregara o galego o 25 de xullo de 1961, nun oficio en memoria de Castelao, celebrado na capital da Arxentina.
En 1968, coa colaboración do filólogo Vidán Torreira, o tándem Espiña-Morente editará o Misal galego dos fieis, a versión galega do Misal romano: Eu non son merecente de que entres no meu fogar, mais unha palabra túa abonda para me salvar. Deus non só entendía, senón que falaba galego!
O 6 de febreiro de 1968, no Circo de Artesáns da Coruña, a teor do ciclo de conferencias “Problemática do idioma galego” organizado pola Agrupación Cultural O Facho (fundada en 1963), Espiña Gamallo pronuncia a conferencia “A Igrexa e as linguas vernáculas”. A prensa do día seguinte cualificou a disertación de “magnífica”. Eis un retallo da súa intervención: Que se fixo en Galicia (tras o disposto no Concilio Vaticano II)? O Emmo. señor cardeal (Quiroga Palacios) reuniu a todos os arciprestes da súa diocese, 43, e destes, soamente 2 afirmaron a conveniencia do uso da liturxia en galego; os outros, moi convencidos, inclináronse porque era mellor o castelán.
O 14 de maio de 1968, a prensa destacaba en titulares: “Los canónigos Sres. Morente y Espiña, galardonados con el Pedrón de Ouro”. “Serán agasajados en Padrón el ‘Días das Letras Galegas’”. Dende 1964, o galardón viña sendo outorgado pola Fundación Pedrón de Ouro. A prensa do 19 de maio engade: Este galardón, que se concede cada ano á persoa ou institución que máis se distinguise no período dun ano na defensa da cultura autóctona de Galicia, foilles concedido, na súa quinta edición, pola súa laboura de promoción da liturxia en lingua galega e a conseguinte dignificación dos valores culturais do pobo.
No ano 68, o autor homenaxeado no Día das Letra Galegas foi o prehistoriador Florentino López Cuevillas, falecido dez anos antes.
O 24 de outubro de 1969, Manuel Espiña, de 36 anos de idade, responde unha enquisa de carácter prospectivo formulada pola prensa: “Galicia, cara ao ano 2000”. Sen papas na boca, o noso paisano enche a plana de titulares: “Debemos desterrar os que só din palabras en favor de Galicia, cando o seu deber é falar con obras”, “Máis solidariedade e fe na nosa Terra”, “Temos que desenmascarar a moitos dos nosos representantes”, “Aos curas, un pouco máis de sentido social, tanto na súa prédica coma nas súas vidas”, “Unha cultura universal que acabe en toda Galicia cos parias, colonos, analfabetos e acomplexados, que tanto abundan”, “Unha Igrexa irmandada co pobo, encarnada coa súa lingua, cultura, psicoloxía e que responda os seus problemas”, “Debemos adquirir lexítima liberdade de opinión, expresión e acción”... 57 anos despois, canto queda por facer!
O Vaticano (Paulo VI) déralle o visto e prace ao uso do galego na liturxia o 7 de xaneiro de 1969.
O primeiro de abril de 1970, Manuel Espiña asina en La Voz de Galicia a súa primeira colaboración para a sección “Outeiro de San Xusto”. Nesta primeira achega, Espiña xustifica o nome escollido, prometendo que tanto el coma os que lle soliciten o espazo para expresarse libremente –entre eles, Rodríguez Fraiz– se deberán rexer pola verdade, a xustiza e a altura de miras.
A sección “Outeiro de San Xusto”, ágora acúlea e libertaria, “altar laico” –en palabas do filósofo Manuel Cabada Castro– publicarase ininterrompidamente ao longo de trinta e dous anos. Cara ao remate do ano 2002, a dirección do xornal censuroulle a Espiña o artigo “As canonizacións” –“por heterodoxo e incoveniente”–, polo que o crego declinou seguir mantendo a colaboración. Vai un retrinco do artigo censurado: Así eu, se monseñor Rouco e outros levan adiante o proxecto de declarar santa a raíña Isabel, mal chamada “a Católica”, nunca a recoñecerei como tal ... E tamén foi ben grande o mal que lle fixo a Galicia, por exemplo, coa súa “Partida” sobre o nomeamento de bispos, pola que “todos serán de nuestros reinos (Castela e Aragón), para que puedan llevar nuestra lengua y cultura a los demás pueblos”. E durante varios centos de anos case tódolos bispos foron de fóra de Galicia. Espiña ascendeu por última vez ao seu “Outeiro de San Xusto” o 12 de setembro de 2002.
O teólogo e filósofo Victorino Perez Prieto (Cadernos de Estudos Xerais nº 5, A. C. Suárez Picallo, xaneiro de 2016, páx. 21), escribiu: “O Outeiro”, o elemento máis identificativo de Manuel Espiña en toda Galiza, reflicte a súa evolución ideolóxica como cura e como comunicador: desde os ataques ao marxismo nos anos 70 (“Outeiro”, 16-10-77), ata a defensa dos sandinistas (4-4-90), a descualificación do “monstro ianqui” (4-12-89) e a aposta pola Teoloxía da Liberación (28-4-91) nos anos 80-90. Como teño escrito, “foi a evolución do cóengo de moura sotana ó crego con cruz de labrego crucificado na solapa” (“Galegos e cristiáns”, Sept, Vigo, 1995). Durante anos foi a sección máis antiga do xornal e superou as vodas de prata. Espiña defenderá a canonización de Óscar Romero, asasinado en 1980.
Espiña dedícalle un mañuzo de “Outeiros” a Cerdedo e á Terra de Montes. V.g., seleccionamos un anaco do artigo publicado o 24 de setembro de 1999: Eu sempre lle chamo a “miña Terra de montes”, porque nela nacín e nela vivín os fermosos anos da infancia. E podo dicir que son dela polos catro costados, porque tódolos meus antepasados foron desta terra. E isto para min ten unha importancia moi grande ... Son do concello de Cerdedo e da parroquia de Folgoso. Por iso, sen que teña nada contra o concello coruñés de Cerceda, no que conto con amigos e ata con queridos parentes, non me agrada cando alguén se equivoca e afirma que nacín en Cerceda en vez de Cerdedo.
En 2008, Espiña editou unha escolla do seu labor xornalístico: Outeiro de San Xusto. Escolma I. Relixión e Igrexa (298 pp.).
O 11 de maio de 1970, co gallo da inauguración da emblemática planta circular da Cerámica de Sargadelos en Cervo (Lugo), os cóengos da colexiata da Coruña Manuel Espiña e Xosé Morente ofician misa “en idioma gallego”. Sargadelos, quen te viu e quen te ve!
O 19 de xaneiro de 1971, Espiña pronunciou no Salón Macías de Carballo a conferencia intitulada “A Igrexa e as linguas ao longo de vinte séculos de historia”.
En 1971, Espiña publica o libro Consellos, elaborado a canda o seu alumnado de Maxisterio.
En 1973, Espiña funda a Comunidade cristiá de base Home Novo, con sede en Culleredo. Na actualidade, nunha capela da cidade da Coruña adscrita á Comunidade, o matrimonio Victorino Pérez Prieto e Christina Moreira Vázquez ofician misa malia a ameaza de excomuñón. En xuño de 2025, Christina Moreira foi ordenada bispa.
O 6 de xullo de 1973, a prensa anuncia que Manuel Espiña Gamallo será o convidado de honra no “Día de Galicia” das Xornadas Patrióticas do Centro Galego de Bos Aires: El lunes 16, iniciará el señor Espiña sus disertaciones con una titulada “Intre aitual de Galiza”, que habrá de explicar, en idioma gallego, en el Salón Castelao del Centro Gallego; para continuar con otra que lleva por título “Manuel Murguía, el padre de los escritores e historiadores gallegos”. El jueves 19, en el Colegio Nacional bonaerense, acerca del tema “Los derechos humanos en Galicia”, y la última, “A Eirexa onte, oxe e mañá”, en el Centro Lucense, el día 25, “Día de Galicia” ... (19-8-73): Además, Manuel Espiña Gamallo pronunció discursos en gallego en el acto de colocación de ofrendas florales a Rosalía y a Castelao delante de los bustos de esas dos glorias de Galicia, instalados en el vestíbulo del palacio del Centro Gallego.
O 3 de outubro de 1973, Espiña Gamallo, director da Escola de Turismo do Centro Español de Nuevas Profesiones da Coruña, pronuncia a lección inaugural co gallo da apertura do curso 73-74.
O 24 de novembro de 1973, Espiña misa en galego na igrexa de San Domingos (Betanzos), acompañado pola Coral Polifónica local e na honra de santa Cecilia a súa patroa. Un equipo de TVE cubriu o evento.
O 13 de decembro de 1973, Espiña pronuncia no Tele-Club de Culleredo unha charla en galego sobre “A Galicia ideal de Bos Aires”, froito da súa recente viaxe ao Cono Sur.
A comezos de marzo de 1974, Espiña imparte no Tele-Club de Carballo unha conferencia titulada “A alma galega”.
En xullo de 1974 anúnciase a publicación do libro La antigua Galicia de Magdalena Stork (una inglesa afincada en Galicia). Editado por Nós (Bos Aires), acompáñase dun prólogo de Espiña Gamallo, que viene a ser algo así como la clave para su mejor interpretación ... La portada, en color, es uno de los más preciosos e ingenuos dibujos del insigne Castelao.
O 20 de agosto de 1974, Espiña Gamallo, en calidade de presidente da comisión de veciños dos Pelamios (A Coruña), exponlle ao alcalde Xaime Hervada as carencias do barrio.
Na prensa do 9 de novembro de 1974 publícase a necrolóxica de Mª Esther Chavert Romero (falecida o 26 de outubro), freguesa da Comunidade Home Novo. Ao día seguinte, ten lugar unha misa na súa honra oficiada por Manuel Espiña. A necrolóxica –illa no océano– está redactada en lingua galega. As necrolóxicas dos sucesivos cabodanos da señora Chavert tamén aparecen escritas en galego. Intúese –amizade polo medio– a vontade normalizadora de Espiña.
En xaneiro de 1975, o Boletín nº 357 da Real Academia Galega, dedicado monograficamente á figura de Castelao (25º cabodano), insírese un texto de Espiña titulado “Un retrato de Castelao obtido na súa infancia” (páxs. 34-5).
O 15 de abril de 1975, a prensa titula “Sentencia de un Juzgado coruñés. Puede imponerse a un recién nacido el nombre de Breixo. En el Registro Civil había sido denegada la inscripción”. En resumo: Os queridos Maruxa Barrio (1949-2023) e Henrique Harguindey (1946-2024), residentes na Coruña, manifestaran, o 29 de xaneiro do 75, o desexo de inscribir o seu fillo no Rexistro Civil co nome de Breixo (o editor de banda deseñada Breixo Harguindey): La petición no se consideró idónea por entender que los nombres regionales que tuvieran traducción usual al castellano sólo se consignarán en esta lengua, ya que Breixo tiene su exacta correspondencia con Verísimo, por lo que debe imponerse al recién nacido este nombre y no aquél.
Os certificados expedidos por Francisco Vales Villamarín, secretario da Real Academia Galega, e Manuel Espiña Gamallo, cóengo e profesor de Pedagoxía relixiosa na Escola Universitaria do Profesorado de EXB da Coruña, avalaron que el nombre propuesto de Breixo es el de un santo reconocido por la Iglesia católica y que goza de gran devoción en muchas comarcas de Galicia... Finalmente, o Xulgado de Primeira Instancia nº 1 da Coruña dita a seguinte resolución: el pretendido nombre de Breixo reúne los requisitos exigidos por el artículo 192 del Reglamento del Registro Civil para que pueda ser impuesto a una persona como nombre propio.
Parafraseando a Lorca, que esforzo do galego por ser galego!
O 24 de abril de 1975 infórmase que o Centro Galego de Bos Aires, mantedor –dende había sesenta e un anos– da revista Galicia, ía publicar un número especial dedicado a Castelao, convidando a participar no mesmo “a prestigiosas figuras y artistas” como: Álvaro Cunqueiro, Leandro Carré, Ánxel Fole, Manuel Rodrigues Lapa, Celso E. Ferreiro, Uxío Novoneyra, Laxeiro, Raimundo Patiño, Xaime Quesada, Manuel Colmeiro... ou Manuel Espiña Gamallo.
O 18 de setembro de 1975, a prensa coruñesa recolle o nacemento dunha cooperativa do libro promovida por pais de alumnos e profesores: Se trata de abaratar los costes del material escolar (libros, cuadernos, instrumentos musicales...). Nace Codeli. Impulsa o proxecto Manuel Espiña Gamallo.
O 19 de outubro de 1975, a prensa titula en grandes caracteres: “Multa de 150.000 pesetas al canónigo don Manuel Espiña”. O gobernador civil da Coruña imponlle a referida sanción por conceptos expresados en una homilia. Consonte explica o xornal: El señor Espiña había sido denunciado por dos personas, en relación con algunos conceptos expresados por él en una de sus homilías del día 28 de septiembre. Tuvo que comparecer ante el Juzgado de Instrucción de La Coruña ... para prestar declaraciones. Las oportunas diligencias pasarán al Tribunal de Orden Público de Madrid. Pero, independientemente de estas actuaciones judiciales, el gobernador civil resolvió sancionarlo con la indicada multa.
Espiña expresara no seu sermón en galego a repulsa polos últimos axustizamentos do franquismo. A policía secreta estaba presente e levou conta do recado. As mortes acaeceran o 27 de setembro de 1975. Fusiláronse cinco persoas: tres membros do Frente Revolucionario Antifascista y Patriota (FRAP) –Baena, Sánchez Bravo e García Sanz– e dous membros de ETA Político-militar –Paredes Manot e Otaegi–. Estes crimes de Estado, perpetrados dous meses antes do falecemento do ditador Franco (20-11-75), provocaron unha vaga de protestas contra o réxime, aquén e alén das fronteiras españolas.
A comunidade de fieis da praciña dos Anxos (capela de Mª Inmaculada) mobilizouse en prol do seu cura e tras unha rolda petitoria xuntaron o diñeiro necesario para interpoñer recurso (a terceira parte da contía). Espiña expresara a súa negativa a pagar a multa e, por conseguinte, a asumir o arresto substitutorio. No seu recurso, o crego nega que haya enaltecido a los terroristas sancionados por la justicia, ni censurado a los defensores de la Ley, ni mucho menos, producido alteración de orden público.
Cómpre dicir que, coas 150.000 pesetas da época, podíase adquirir, por exemplo, un Seat 127 de catro portas do trinque.
Informado o pintor Luís Seoane do asunto contencioso, agasallou o seu amigo co cadro “Cristo obreiro” (representación dun obreiro crucificado) para que, unha vez poxado, valese para sufragar a multa. Obtidos os cartos a través da colecta, Espiña quedará co “Cristo”, que presidirá moitas das súas misas. En 2005, Caixanova adquiriulle a pintura e Espiña doaralle o diñeiro –con toda a súa boa intención– á Fundación Benposta Nación de los Muchachos, proxecto socio-educativo que Xesús Silva Méndez –o padre Silva– dirixía dende o ano 1956 en Ourense. O padre Silva falecerá en 2011.
Por mor da repercusión social dos seus posicionamentos e até o inicio da democracia, Espiña padecerá estreita vixilancia policial.
O 15 de novembro de 1975 a prensa informa da suspensión, por orde gobernativa, dunha mesa redonda sobre Castelao en Pontedeume. O acto, organizado pola Agrupación Cultural Tramallo, convidara os seguintes participantes: Xosé Manuel Beiras, Ramón Piñeiro, Manuel Espiña e A. Álvarez Gándara.
O 25 de novembro de 1975, a prensa titula “Condonadas las multas a varios sacerdotes coruñeses”. Decretada polo gobernador civil, la condonación se ha hecho con motivo del fallecimiento del Jefe del Estado y especialmente por el probado amor a la Iglesia manifestado en su último mensaje a los españoles. Espiña Gamallo é un dos cregos indultados. Hai amores que matan.
O 6 de marzo de 1977 a prensa coruñesa informa que “vinte e nove personalidades da vida galega” fan un “chamamento fraternal” aos partidos políticos do país. Excluíndo as diverxencias, avogan por asinar un “pacto galego” no que os representantes que saian elixidos se comprometan a defender os intereses do noso pobo. Os asinantes do chamamento non se adscriben a siglas ningunhas, mais, interpelan as forzas políticas por mor da inminencia das eleccións a Cortes constituíntes (15-6-77): Os dereitos colectivos de cada pobo terán que ser defendidos polos representantes que este mesmo pobo elixa. Ninguén, a non ser os propios galegos, vai defender os direitos de Galicia como pobo con personalidade nacional. Entre os asinantes da apelación figuran: Sebastián Martínez Risco, Fermín Penzol, Rafael Dieste, Ricardo Carballo Calero, Luís Seoane, Valentín Paz Andrade, Ánxel Fole, Isaac Díaz Pardo, Luz Pozo Garza, Xosé Chao Rego, André Torres Queiruga, Xosé L. Franco Grande, Carlos Casares, Paco Martín... e Manuel Espiña Gamallo.
Espiña Gamallo presidiu dende 1978 o padroado da Fundación Labaca, entidade de carácter benéfico-cultural, centrada na mellora da educación e da integración dos colectivos máis desfavorecidos da cidade da Coruña.
O 10 de maio de 1978, a prensa anuncia para o día 15 unha conferencia de Espiña Gamallo no Ateneo da Coruña: “A Igrexa católica e galega e as linguas dos pobos”. Celebrado o acto, a prensa do día seguinte salienta nun titular o pensamento do conferenciante: “A Igrexa, perdendo unha oportunidade histórica, está a cometer unha traición ao pobo galego”.
O 24 de decembro de 1978, Espiña retruca as críticas vertidas contra a versión en galego da Constitución, que lle fora encargada ao avogado Manuel Iglesias Corral: Non hai traición ao texto orixinal, e invito os que opinan o contrario a que o demostren. Espiña, que se ocupou da revisión do texto traducido (con 24 horas de prazo), aproveita a controversia para reclamar a urxencia dunha normativa para a lingua galega.
O 15 de abril de 1979, Espiña Gamallo oficia na capela de María Inmaculada da Coruña (praciña dos Anxos) unha misa por el alma de Luís Seoane, artista y escritor gallego recientemente fallecido (5-4-79) en esta ciudad ... Durante el acto fúnebre estuvo expuesto, al lado del altar, el Cristo (pintado por Seoane) y que el propio artista había donado a la Comunidad Cristiana do Home Novo.
O 17 de xuño de 1980, Espiña é citado na prensa como contador da Federación Mundial de Sociedades Galegas.
O 2 de xullo de 1980, Espiña é citado na prensa como vogal da primeira xunta directiva provincial (A Coruña) da Asociación de Estudios Cooperativos.
O 26 de outubro de 1980, a prensa salienta en titulares: “Misa en gallego en la Escuela Universitaria del Profesorado de EGB”. Oficia a liturxia Espiña Gamallo.
O 12 de xullo de 1981, a prensa informa da viaxe que o día 21 Espiña Gamallo realizará a Bos Aires na compaña dos presidentes do Centro Galego (75º aniversario da institución) e do Centro Galicia, entidades porteñas. Espiña, convidado especial das “Xornadas Patrióticas Galegas”, pronunciará varias conferencias: “A busca das nosas raíces: a alma galega” (Centro Galego-Salón Castelao), “O problema relixioso en Vicente Risco e a Galiza actual (Centro Galicia), “La Institución Libre de Enseñanza española y la actualidad educativa en España” (Colegio Nacional de Buenos Aires), “Vida y obra de Castelao” (Instituto Popular de Conferencias-xornal La Prensa).
O 19 de maio de 1982, a prensa amenta a Espiña Gamallo como conferenciante na “Semana da Terceira Idade” e como vogal da Asemblea Provincial da Cruz Vermella (A Coruña).
O 10 de decembro de 1983, celébrase na localidade de Miño unha homenaxe ao galeguista Antón Crestar Faraldo, promotor da cultura galega en Uruguai: una de las figuras de más relieve de la emigración gallega en América; falecido o primeiro de novembro. Oficia misa en galego Espiña Gamallo.
O 8 de maio de 1984, Espiña é citado na prensa como conferenciante e presidente da Asociación de Mestres.
O 23 de maio de 1984, Espiña é citado na prensa como conferenciante e presidente do comité organizador dos “Encontros Labaca”.
O 13 de agosto de 1986, a prensa adianta que o día 17 o Partido Galeguista conmemorará en Pontevedra o cincuenta aniversario do asasinato de Alexandre Bóveda (17-8-36) con diversos actos que terán lugar no cemiterio pontevedrés de Santo Amaro. Manuel Espiña oficiará unha misa ao ar libre; despois, a tumba de Bóveda será obxecto dunha ofrenda floral.
O 19 de agosto de 1988, co gallo da inauguración en Cerdedo dun monumento ao canteiro, Manuel Espiña fará a loanza do gremio dos artesáns da pedra nun acto promovido pola asociación Amigos da Terra de Montes.
O 30 de xaneiro de 1990, principiando unha nova década, Espiña declara na prensa que a cidade da Coruña debe aspirar a ser “máis humana”: A Coruña ten que facerse máis humana e facilitar a todas as persoas o poder cubrir as súas necesidades máis primarias, tales como un posto de traballo, unha casa digna etc. En canto á organización dos barrios, creo que sería coherente tender cara á creación de institucións de encontro que fomenten as relacións humanas, como pasa no mundo rural. As persoas humanízanse co trato e por iso se deben fomentar asociacións deportivas, culturais; en definitiva, núcleos de encontro.
O 16 de setembro de 1990, infórmase que a Agrupación Cultural O Facho reanudará o día 20 as súas “habituais tertulias” coa participación de Espiña Gamallo como orador, quen abordará o asunto “Hiprocrisía e sinceridade na sociedade actual”.
O 3 de xullo de 1993, Espiña, director da Escola de Turismo da Coruña e organizador do XXIX Congreso de Anestur, expresa na prensa a súa opinión sobre o Xacobeo. O cóengo “no se muestra conforme con el derroche de marketing que la Xunta ha desarrollado con motivo del Xacobeo”, e engade: O Camiño vendeuse como un espectáculo; converteuse nun acontecemento pseudorrelixioso. Opóñome a esa instrumentalización do Ano Santo. Espiña sinala como culpábeis as autoridades políticas e as eclesiásticas.
O 20 de outubro de 1993, a prensa informa de que a aula de cultura do Liceo de Betanzos será o escenario das primeiras Xornadas sobre a Lingua, organizadas pola asociación local Eira Vella. Manuel Espiña intervirá nunha mesa redonda arredor do tema “O galego na Igrexa”, a carón de Xosé Chao Rego, teólogo e escritor.
O 25 de novembro de 1994, publícase unha entrevista a Manuel Espiña verbo da cooperativa Coruñesa de Libros (Codeli), sociedade que axudara a crear dúas décadas antes. As súas declaracións condénsanse neste titular: “O cooperativismo ten que ser solidario”. A prensa aproveita para facer unha síntese biográfica do noso personaxe: Además de oficiar sus misas en gallego, Manuel Espiña dirige el Centro Español de Nuevas Profesiones y una comunidad católica de base (Home Novo). En el año 75 colaboró en la fundación de una peculiar cooperativa: Coruñesa de Libros (Codeli), la única existente en la provincia para facilitar la adquisición de material bibliográfico.
O 27 de xullo de 1995, a prensa coruñesa felicita a Espiña Gamallo polo seu 62º aniversario.
O 13 de febreiro de 1996, Espiña participa na presentación do libro A Igrexa antifranquista en Galicia (1965-1975), da autoría de X. Antonio Martínez García. O acto, promovido pola Fundación Castelao, tería lugar na galería Sargadelos da Coruña.
O 27 de xullo de 1996, a prensa felicita a Espiña Gamallo polo seu 63º aniversario: una de las figuras más destacadas del clero gallego por su labor pedagógica, religioso-litúrgica, periodística y de compromiso efectivo con su país y con su tiempo.
O 6 de novembro de 1996, Xosé Chao Rego refírese na prensa a Manuel Espiña: Crego exemplar, persoa de bondade extraordinaria ... Que Manolo Espiña é moderado percíbese na valente desmitificación que fai do Papa (Xoán Paulo II), ó que lle atribúe boa vontade e estar manipulado por certos membros da Curia romana.
O 7 de marzo de 1999, a prensa adianta que o día 9, no Salón de Actos da Real Academia da Lingua, na Coruña, unhas sesenta persoas formalizarán ante notario un documento “para que todo lo que esté relacionado con su muerte, entierro, funeral y otros actos, se celebren en lengua gallega”. O acto , denominado “Galegos de por vida”, forma parte das actividades que se levan a cabo dentro do proxecto Bienio Irmandiño, “idea que intenta conseguir un reencuentro de la práctica litúrgica con la galleguidad”. Entre os promotores do proxecto achamos a Manuel Espiña Gamallo. Espiña quéixase da escasa presenza do galego na Igrexa e engade que: existiron e existen unha cantidade de galeguistas que no seu pasamento teñen dificultades para seren tratados na lingua que foi a súa, sinalando non só a actitude dos sacerdotes senón tamén a dos funcionarios. Espiña amenta outro cerdedés ilustre, Antonio Rodríguez Fraiz, poñéndoo como exemplo de cura comprometido coa nosa lingua: o primeiro crego que dixo misa en galego, en 1961, diante do sartego de Castelao no cemiterio de Chacarita en Bos Aires.
O 21 de agosto de 1999, a asociación Amigos de Terra de Montes impón a súa Insignia de Ouro a Espiña Gamallo.
O 24 de novembro de 1999, Espiña intervén na presentación do libro Do terror de Isaac ó abbá de Xesús, da autoría do teólogo e filósofo André Torres Queiruga.
O 18 de abril de 2000, a prensa volve salientar o expediente irreprochábel de Espiña: es un ejemplo de sacerdote abierto, progresista, liberal, que durante los últimos años del franquismo padeció numerosas molestias por mantener esas ideas ... Personaxe incómodo para os xerarcas da Igrexa, Rouco Varela apúxolle que daría un bo bispo, aínda que a súa independencia e progresismo farían que non pasase de cóengo da Colexiata.
En 2002, Espiña publica Manuel Fraiz Garrido: un cura moi humano e canteiro (40 pp.). Este crego canteiro (1864-1949), natural de Folgoso, colaborou na construción da igrexa parroquial de Santa Mariña de Presqueiras (Forcarei).
O 4 de decembro de 2004, a prensa titula “El ‘Cristo’ de Luís Seoane”. “El sacerdote Manuel Espiña subasta una obra de arte para financiar a Benposta”: El cuadro tiene un metro veinte de alto por 90 centímetros de ancho y se encuentra en perfecto estado. Espiña lo pone en venta para darle el importe a la Fundación Benposta, legalizada por el Ministerio de Cultura, que tanto ha hecho por la liberación de los niños más desvalidos de Europa, América y África, con casi veinte sedes o Ciudades de los Muchachos, desde hace ya casi medio siglo.
En 2005, Espiña publica o seu libro Tierra Santa, diario dunha peregrinación a Palestina (130 pp.). Hoxe berramos: “Free Palestine! Stop Genocide!”.
O 5 de outubro de 2005, a prensa anuncia que do 10 ao 12 de novembro, a Casa de Cultura Cuartel Vello de Rianxo acollería a sexta edición do seminario internacional de tradución e poética dos Amigos de la Universidad Libre Iberoamericana en Galicia (Auliga): Este año se rendirá un homenaje al teólogo gallego Manuel Espiña Gamallo, sacerdote dedicado a los exilados y a la gente necesitada de cualquier condición.
En maio de 2009, Manuel Espiña Gamallo celebrou as súas vodas de ouro (25 anos) co exercicio sacerdotal.
O 11 de maio de 2009, co gallo do 50º aniversario do nacemento da parroquia de Aguiño (Ribeira), Espiña Gamallo, canda Chao Rego e Dourado Deira, son merecentes do distintivo “Amigo de Aguiño”. Espiña e Chao non poden asistir ao acto por problemas de saúde.
O 3 de marzo de 2010, a prensa coruñesa recolle en caracteres pequenos a nova do pasamento de Manuel Espiña. O cóengo finara en Pontevedra tres días antes, o 28 de febreiro, na soleira dos oitenta anos e afectado dunha doenza dexenerativa: “Falleció Manuel Espiña, el cura multado por decir misa en gallego”. Na igrexa pontevedresa de San Bartolomeu, nunha cerimonia sobria –como era o seu desexo–, o cadaleito de Espiña foi cuberto coa bandeira galega.
Na mesma data, o policía e escritor Luís M. García Mañá, a xeito de obituario, publica a columna “O compromiso coa xente e coa terra”: É certo, a terra non é nada sen as persoas que a habitan, sen xentes valentes, como fuches ti, defendendo a coherencia do teu pensamento e do teu labor pastoral. “O dereito de todo home á cultura implica o dereito a expresarse na propia lingua”; así o afirmaches na herdanza impresa que nos deixas.
O 6 de marzo de 2010, a sección “Cartas al director” do xornal La Voz de Galicia, recolle a de José Carlos Alonso Sánchez, presidente do colectivo gai Milhomes da Coruña, intitulada “Manuel Espiña y los homosexuales”. Eis un fragmento: Sí, claro, también los homosexuales, como tantos otros, tenemos motivos para estar agradecidos al recientemente fallecido Manuel Espiña. Seríamos desleales si no nos tomásemos la molestia de recordar que tuvo (en compañía de otros sacerdotes y ex sacerdotes) la valentía de firmar un manifiesto reivindicativo redactado por el colectivo de lesbianas, gais, transexuales y bisexuales de A Coruña Milhomes. Para entender el gran nivel de su compromiso baste recordar que en los últimos años la actitud de la Iglesia católica ha sido especialmente beligerante difamando una y otra vez nuestra dignidad ... Allá donde estés, un saludo, amigo.
O 7 de marzo de 2010, unha semana despois do pasamento do cóengo Espiña Gamallo, o cabido da colexiata de Santa María do Campo, insire unha necrolóxica na prensa, convidando a participar na misa funeral que se celebrará o día 10. O texto da necrolóxica está redactado en castelán, contravindo as derradeiras vontades do finado.
Ese mesmo día, o crego e musicólogo lugués Xesús Mato (1932-2024) asina na prensa un texto laudatorio da figura de Espiña Gamallo. Titulouno “Grazas, profeta Manuel”: ...D. Manuel foi profeta tamén na Terra. Soubo xunguir fe e galeguidade. Na mesma columna, reproduce as palabras pronunciadas por Espiña ao celebrar as súas vodas de ouro co sacerdocio: “...imos facendo memoria, recobrando o ser galego que esquecemos; imos sementando patria, man con man, enxertándoa entre os veciños; imos creando outra historia a favor dos rebaixados e oprimidos”.
O 11 de marzo de 2010, Celia Castro, presidenta da Comunidade Home Novo, expresaba na prensa o pesar pola perda do seu guieiro: Somos debedores da súa palabra e do seu exemplo de vida comprometida cos máis pobres, con tódalas causas xustas e coa dignidade nacional de Galiza.
O 20 de marzo de 2010, Unai González, presidente da Asociación CRV Francisco Lorenzo Mariño de Aguiño (Ribeira) asina na prensa unha carta intitulada “Dende o Outeiro de San Xusto: de Espiña a Pérez Prieto”. Eis uns fragmentos: Espiña finou logo dunha vida proveitosa, entregada en corpo e alma a unha verdadeira Igrexa galega, á defensa dos máis desfavorecidos ... Espiña foi moitas cousas, foi semente de cambio e revisión ... denunciando a precariedade laboral, o inmobilismo eclesiástico, a radicalización da política e a falla de liberdades durante o réxime de Franco ... Anecdoticamente podemos dicir que foi un dos que conseguiron que a Real Academia Española retirase a acepción despectiva de “gallego” do seu dicionario. Por aquel entón, o arcebispado de Compostela e o bispado de Mondoñedo prohibían a Pérez Prieto celebrar ou concelebrar misa, pois contraera matrimonio en 2006. Ao respecto de misar na Colexiata, Pérez Prieto afirmou que non se arrepentía de ter satisfeito a petición do padre Espiña, recentemente falecido.
O 28 de febreiro de 2011, cadrando co cabodano do pasamento de Manuel Espiña, o daquela alcalde de Cerdedo José Balseiros (PP), participou na Coruña no acto no que o pobo coruñés, agradecido, lle dedicou ao noso veciño unha rúa da cidade, a mesma na que morou a meirande parte da súa vida. A rúa Beiramar pasaba a denominarse “Rúa Manuel Espiña (sacerdote)”.
O 11 de marzo de 2011, promovida pola Comunidade cristiá Home Novo e por Vangarda Obreira, ten lugar na Fundación Luís Seoane da Coruña unha homenaxe ao noso persoeiro. Baixo o lema “Un bo cura, un galego bo e xeneroso”, o acto contou coa participación de Luz Pozo Garza, Felipe Senén, Francisco Pillado, Victorino Pérez Prieto e Manuel Rivas.
O 20 de abril de 2020, Siro López Siro publica na prensa “O apóstolo Manuel Espiña”: Apóstolo si. Dunha Igrexa galega ideal, inexistente; mais tamén do galeguismo, da cultura galega, do idioma galego, reais pero en perigo de morte. Durante cincuenta anos, des que, ordenado sacerdote, entendeu que se Xesús predicou en arameo –a lingua dos humildes–, tamén el debería facelo en Galicia na lingua do pobo. Fíxoo e creou os textos necesarios para quen quixese seguir o seu exemplo. O texto vai acompañado dunha caricatura de Espiña. O caricaturista dedicaríalle dúas das súas creacións.

Coñecín a Manuel Espiña Gamallo na Coruña no ano 1997, desenvolvendo o seu labor de visitador de enfermos. A sintonía foi inmediata. Sen deixar de saber o un do outro, nos anos posteriores, o destino só nos faría cadrar noutras tres ocasións; poucas pero frutuosas. Lembro un dos seus consellos: “Desconfía dos que, por comenencia, te queiran subir aos altares”. Niso ando.
En marzo de 2010 tiven coñecemento da súa morte. As mostras de adhesión e eloxio contrastaban cos silencios clamorosos. Por aquelas datas, baixo a necrolóxica de Espiña publicada na edición dixital dun xornal de Madrid, lin un comentario covarde –escudado no anonimato– que me xeou o sangue: “Ojalá su alma arda en el infierno eternamente”. O resaibo deixado polo arrouto integrista e a débeda que todo galego e cerdedés de ben ten contraída con Manuel Espiña déronme pulo para compor en pouco máis de seis mil palabras o presente escrito, que arela servir de acordante e humilde recoñecemento ao noso paisano. Dezaseis anos despois da súa marcha, nese inferno no que a alma de Espiña estea a arder, tamén quererá arder a miña.
A maiores, en nome do colectivo Capitán Gosende de Terra de Montes, solicítolle á corporación municipal unha rúa, camiño ou corripa que en Cerdedo ou Folgoso leven o nome e perpetúen o recordo de D. Manuel Espiña Gamallo. Esta petición súmase as xa reiteradas de Xosé R. Otero Espasandín (mestre, divulgador científico e represaliado), Manuela Cortizo Medal (Mestra da Memoria 2013) e María Fraíz Canaval (Mestra da Memoria 2025); porque os chamadeiros destes catro veciños ilustres dignificarían xaora o noso mapa viario e sentimental e redimirían a autoridade de delinquir –en Cerdedo non se cumpre a Lei de Memoria Democrática–, e porque, ademais, de ben nacidos é ser agradecidos.
Conclúo. Admirado Espiña, dende a miña tobeira agnóstica, mais imbuído do panteísmo popular, reitéroche o que hai anos che dixo Luís Seoane: “No Deus que vostede predica, tamén creo eu”.

Dedícolles este recordatorio de Manuel Espiña Gamallo aos queridos irmáns e inspiradores amigos Manuel Cabada Castro e Rubén Aramburu Molet, en Cerdedo a 25 de xaneiro de 2026, a piques de conmemorarmos o 16º cabodano do “profeta” de Folgoso. Honrar honra, pero coa verdade por diante.

Manuel Espiña-Caricatura de Siro-LVG 12-7-1981.

Manuel Espiña-Fotografía de Xurxo Lobato.

Do Boletín nº 357 da RAG (xaneiro de 1975).

Do Boletín nº 357 da RAG (texto de Espiña dedicado a Castelao).

A Romaxe de Irimia tomou a chá da Santa Mariña, no monte do Seixo.

La antigua Galicia, libro de Magdalena Stork prologado por Espiña

Medallón da XXXIX Romaxe de Irimia.

Cristo obreiro-Cadro de Luís Seoane (1975).

0 Comentários

Mari Diz: Deusa do viño e Deusa Nai da Terra de Montes

19/1/2026

0 Comentários

Os testemuños que o investigador vigués Afonso Rodríguez obtivo hai trinta anos na aldea da Candosa (O Irixo) arrequecen o aparato lendario desta nosa deusa primixenia

Calros Solla

Recreación da deusa Mari Diz.

A aldea da Candosa (O Regueiro-O Irixo) sitúase a pouco máis dun quilómetro e medio –cara ao nordés– do Marco das Tres Mitras (ou Mesa dos Bispos), mollón fincado nas Antas de Lebozán (Beariz), estrema das comarcas de Montes e O Carballiño (no ant., deslinde das xurisdicións de Montes, Deza e O Orcellón).

Afonso Rodríguez González, vicepresidente da Comunidade de Montes de Coruxo (Vigo), é un ser humano bo e xeneroso e, asemade, unha persoa sabia. A súa sabedoría forxouse no transitar afábel polas vereas e corripas do mundo, na súa escoita paciente e curiosidade insaciábel, na súa maneira de preguntar e estar calado. Quixo o destino que a súa curricaina o trouxese hai trinta anos polos carreiros de Montes –cara á fin da década dos noventa–, cando o alzhéimer do despoboamento aínda cursaba o seu estadio inicial.

O seu providencial paso pola aldea da Candosa e a súa largueza á hora de compartir o froito das súas conversas cos naturais permitíronme –entre outras achegas– obter un retrato máis completo e suxestivo da personaxe de María (ou Mari) Diz “Viz” (enténdase: Vide, “cepa, videira"): encarnación dunha deidade primixenia, alegoría agropecuaria, facedora do viño, gardiá do noso celme, a deusa nai da Terra de Montes. Non desacouguen, a tradición xustificará o porqué de tales afirmacións. Xaora, o aparato lendario desta divindade pagá supera en beleza e miolo o de calquera das deusas (advocacións marianas e outras “santas”) do credo oficial.

Ao respecto da Mari vasca, J. M. de Barandiarán (1924) escribiu: Hay un genio (de sexo femenino...) que ha logrado acaparar muchas funciones que han sido atribuidas a diversos seres míticos en otros países. Es considerado como jefe (jefa) de los demás genios. Entre los componentes de sus nombres actuales, el más antiguo parece ser “Mari”. Este vocablo, que en algunas partes del país significa señora y que en este sentido se aplica al parecer al personaje mítico de que hablamos, va acompañado del nombre de la montaña o caverna donde, según las creencias de cada pueblo, suele aparecer el genio... Nosotros le llamaremos simplemente “Mari”, como lo hacían los pastores de Urquiola que, al mostrarme desde el prado de Zabalaundi, sito al pie del pico de Amboto, una de las cuevas de esta sierra, me decían: “ara or Marijen kobia” (“he ahí la cueva de Mari”).

Nada é superfluo na haxiografía da nosa María Diz Vide. O seu nome –María ou Mari– é antropónimo de nume primitivo (Mari) e é o nome propio da Virxe, a “deusa” oficial (María, do hebreo Maryam, e este do exipcio). O seu primeiro apelido –Diz– asóciase en Cerdedo a lugares acugulados de maxia: o montecelo de Castrodiz, olimpo da mitoloxía popular, en cuxa cimeira se debuxa a estrema das parroquias de Castro e Figueiroa (en documentación antiga: Castrobó; talvez renomeado en atención ás súas fabulosas calidades); ou a chancela do monte do Seixo coñecida polo Chan de Urdices (pronunciación rótica de Os Dices), ao que fai referencia o dito: “No Chao de Urdices, de ouro son as perdices”. O segundo dos apelidos –“Viz”– é, sen  dúbida, deturpación castelanizante de Vide (cepa, videira), a semellanza do apelido Cadavide (grafado Cadavid ou Cadaviz). O apelido Viz rexístrase nos concellos circunstantes, non se consignando no máis do país (fonte: “Cartografía dos Apelidos de Galicia”).

Os testemuños recadados por Afonso Rodríguez, que deseguido reproducirei, postulan a María Diz Vide como deidade do viño, deusa viñateira: xenio agrícola proporcionador da planta (Vitis vinifera), despois transferida de xeito prometeico ás terras do Ribeiro; xenio elaborador da bebida sacra –obxecto de arcana transubstanciación–, libada como sangue dun deus trinitario na cerimonia inaugural da catedral compostelá (1211), centro espiritual do reino da Galiza; diva xeratriz do camiño dos arrieiros, itinerario comercial do viño do Ribeiro. Á luz do que se expón, os promotores da ruta non deberan pasar por alto A Candosa, foco do mito concibidor.

A personaxe lendaria de María Diz “Viz” (Mari Diz) adobíase cos atributos do viño (bacelos, acios), potencia análoga á dos deuses Dionisio (Grecia) e Baco (Roma), que nos adeprenderon a súa elaboración e culto; e relacionada coa exipcia Hathor (a vaca), deusa da música, da ledicia e da embriaguez; e coa hindú Varuni, deusa da sabedoría e da bebedeira.

Información recollida na primeira visita á Candosa (xullo de 1997):

“Na Candosa faláronme de Mariadiz e mais da súa irmá. Eran dúas mulleres, dúas irmás que proviñan dunha familia rica, que chegaron a aquel lugar, perto da Candosa –o Val de Mariadiz–, e pararon fronte a unhas paredes, uns fraguizos que se chaman As Pombeiras, unha zona moi escarpada. Estas mulleres viñan fuxindo dos mouros, ‘escapadas dos mouros’. Traían con elas un tesouro –os haberes da familia?–, que o foron enterrar no lugar onde finalmente se esconderon. Viñan perseguidas polos mouros que, naquel tempo, estaban a invadir todo –confusión entre os mouros míticos e os históricos–. Chegaron á Candosa, no curso alto do río Deza, e alí agacháronse nunha devesa, que despois pasaría a chamarse a Devesa de Mariadiz. Esta devesa, segundo me contaron aqueles veciños, está situada nunha zona bastante recollida; está nunha zona fonda, pois, cando os montes dos arredores (o Testeiro, o Candán, o Coco...) se cobren de neve, moitas veces naquel recullo a neve non calla; tiña un microclima bastante particular. A propia Pena de Mariadiz, a boca da cova, está orientada cara ao sur (Afonso Rodríguez pernoctou en varias ocasións na cova de Mariadiz, cavidade da devandita pena).

Naquela visita, conversando cos veciños, alguén me deu o nome completo de Mariadiz, incluído o segundo apelido. O nome completo sería María Diz “Viz”. Mariadiz e a súa irmá construíron unha cabana na chamada Devesa de Mariadiz; unha vivenda moi rudimentaria, unha casiña moi pobre, semellante a un cortello; e na outra banda do regueiro, nunha pequena corte tamén feita por elas, era onde recollían dúas vacas que trouxeran canda elas na súa fuxida. As vacas chamábanse a Gharrida e a Cotela. E coas enchentes invernais, cando o regueiro crecía, as vacas e as súas coidadoras quedaban incomunicadas. Mariadiz e a súa irmá quedaban nunha beira e os animais quedaban na outra. O chocello das vacas sitúase ao pé do regueiro que baixa das minas da Gharota, unhas antigas minas de estaño.

Como dixen, estas mulleres trouxeron dúas vacas, e alí se estabeleceron. Pero os mouros acabaron dando con elas. Algún veciño da Candosa se decatou do feito; alguén que pastoreaba o seu rabaño nas inmediacións oíu os berros de auxilio daquelas mulleres, ou os de Mariadiz. O caso é que esta persoa, visto o que estaba a acontecer, convocou os máis veciños a unha asemblea, convocounos a concello facendo soar un corno ou buguina.

Este home, diante dos veciños reunidos, informounos do caso recitando uns versiños: ‘...A Gharrida na caldeira,/a Cotela, andan detrás dela...’. Interprétase que os mouros deran coas vacas, e unha xa a puxeran a cocer para comela, e a outra aínda a estaban a perseguir.

Os veciños da Candosa pronunciaban o nome de María Diz todo xunto, de cor: ([marja’ðiθ]), así era como o pronunciaban. Os veciños dixéronme que a Mariadiz tivera un fillo, non se sabe de quen, pero que tivera un fillo e, un día, este fillo, preocupado polo seu destino, preguntoulle á súa nai que sería da súa vida cando ela faltar. Mariadiz respondeulle que, cando isto pasase, debía agardar á amañecida de San Xoán e subir ao alto da serra, ao alto do Testeiro, e dende alí, observar onde pousaba a néboa, ‘onde estaba a néboa apousada’, e que alí debía marchar a vivir. E así foi. Morta Mariadiz, o fillo subiu ao alto do monte e divisou que a néboa pousaba no Ribeiro, sobre Ribadavia, e para alí marchou. Contan que aínda hoxe en día, en Ribadavia, viven descendentes deste rapaz, fillo de Mariadiz, que conservan o apelido Diz (A “Cartografía dos Apelidos de Galicia” mostra que a presenza do apelido Diz é relevante na Terra de Montes).

Tamén contaron que quedan algunhas pedras da casiña onde vivían as irmás, e que alí aínda está agachado o tesouro, o tesouro de Mariadiz, o tesouro que ela e mais a súa irmá conseguiran librar dos mouros.

Dixeron así mesmo que, en tempos, quizais por mor dese microclima benévolo do que goza o Val de Mariadiz, había moitas froiteiras cultivadas e que mesmo había viñas. No ano 2001, polo Entroido, volvín pola Candosa, e demandeille a aquela xente información sobre as tales vides. Os veciños afirmaron que das uvas do Val de Mariadiz saíra o viño co que se oficiara a primeira misa celebrada na catedral de Compostela”.

Información recollida na terceira visita á Candosa (xaneiro de 2003):

“Mariadiz deulle nome ao val –Val de Mariadiz–, deulle nome a unha pena –Pena de Mariadiz–, ao terreo chan onde construíron a casa –Campo de Mariadiz–, á devesa frondosa –Devesa de Mariadiz–, e dálle nome a todo en por xunto: Mariadiz (véxase o Topográfico).

Os da Candosa datan a chegada de Mariadiz e da súa irmá no tempo dos mouros. Repetíronme que existían unhas paredes semellantes a un cortello, que eran as ruínas da casa na cal viviron estas mulleres. Baixo unha das paredes, en concreto na esquina de cara ao norte, estaría enterrado o tesouro de Mariadiz –eles dicían: ‘o tesouro encantado de Mariadiz’–. Tamén reiteraron que Mariadiz proviña dunha liñaxe rica, e que moita xente tiña ido a aquelas paredes a escavar na procura do tesouro, pero que ninguén chegou a dar con el. Repetiron que do outro lado do regato se ven os restos dunha canteira –debe ser a tal mina da Gharota–; alí sobresae unha agulla, un lampión de pedra –de xisto–, e baixo esta pedra resgardábanse as vacas de Mariadiz cando viñan as enchentes. A casa das irmás Diz foi construída no chamado Campo de Mariadiz. Este campo estaría a maior nivel ca o regueiro, para afastarse da humidade, e nunha zona chá situada no seo dunha carballeira: a Devesa de Mariadiz.

A carón dos restos da casa de Mariadiz conservábase unha maceira. Un veciño da Candosa, con quen falei, díxome que desa maceira el cortara unha póla e coa póla fixera un cepillo de carpinteiro co que aínda traballou ben tempo alisando na madeira.

Descoñécese quen foi o pai do fillo de María Diz, pero volveron relatar que o fillo estaba preocupado pola súa sorte, así lle faltasen a nai e mais a tía, polo que lle pediu consello á nai. Mariadiz díxolle aquilo de subir ao alto do Testeiro na amañecida de San Xoán e todo o que xa contei... Como dixen, morta María Diz, o fillo acabou trasladándose á zona do Ribeiro (Ribadavia).

Volveron dicir que, nunha ocasión, dende a Devesa de Mariadiz, se oíu tocar a buguina pedindo socorro ou chamando a concello; alguén se decatara de que os mouros perseguían a Mariadiz. Xa ben non se lembraban os da Candosa de se quen apupaba o corno era a irmá de Mariadiz ou se era un veciño quen o tocaba. Sexa como for, o apupo ía acompañado do seguinte cantar (ou fórmula esconxuradora):

Tutururú!, e dixo así:
‘Presa e atada me teñen aquí,
na Pena de Mariadiz;
a Gharrida na caldeira
e a Cotela, andan detrás dela’.

Engadiron que, noutra ocasión, veu un cura para tentar desencantar o tesouro de Mariadiz. O tal cura trouxo un libro (quizais, O Ciprianillo) para obrar o desencantamento; mais, non foi quen.

Os veciños da Candosa afirmaron que Mariadiz se aparece na Pena de Mariadiz, xa que alí foi onde a encantaron os mouros.

Nas Antas, en xaneiro de 2005, dunha muller oriúnda da Candosa, recollín que na Pena de Mariadiz vivían os mouros e que nela había un tesouro agachado. Alí na cova viviu Mariadiz co seu home, o Diz, e de aí o apelido da muller”.

Recuncando na Mari vasca (e na nosa Mari de Montes), R. Lacalle Rodríguez (Los símbolos de la Prehistoria, 2011) engade: la Diosa Mari y su ciclo aparece claramente emparentada con la Gran Madre del Paleolítico y su metamorfosis en múltiples figuras o personificaciones de la propia naturaleza divinizada, Mari, en algunas partes del país, significa Señora, y va acompañada luego del nombre de la montaña o caverna donde suele aparecer. Mari es la diosa total, pare o engendra todo ... Los avatares de Mari son sus encarnaciones o formas que adopta. Se produce su metamorfosis en múltiples figuras que son representaciones de las fuerzas telúricas o personificaciones de la naturaleza divinizada...

Levando a auga para o noso muíño, enumeramos as personificacións de Mari Diz: deidade dupla (unha e mais a irmá, parella de vacas: a Gharrida e a Cotela), a vide (acios, bagos, bacelos...), maceira, néboa, enchente, buguina ou corno, cova, tesouro...

...Así, se la puede ver sentada en un carro que cruza los aires (o encanto do Campolongo (A Candosa)) ... o con pie de cabra (a Vella dos Reis) ... En la mitología vasca el principio masculino fecundante se expresa a través del peine de Mari, auténtico empeine o pie animalesco autofecundante de la Diosa ... Se produce una asimilación de la caverna al cuerpo de la Diosa y a su vagina. La caverna es la Diosa, su vientre o su morada...

...Se conocen tradiciones, que han pervivido en forma de leyendas en el folklore, sobre tesoros escondidos en cuevas. Todos estos mitos son reelaboraciones, más o menos encubiertas, de la misma leyenda naturalista de la pérdida o muerte del sol, oculto en la caverna-inframundo y su posterior recuperación-renacimiento, expresado a través de diferentes metáforas: tesoro, oro, anillo, fuego... Existe una asimilación del valor de la inmortalidad, lo eterno, con imágenes referentes al tesoro, el oro, el elixir...

Pola miña banda, a finais dos anos 90, ocupado na recolleita do acervo do monte do Seixo, dei con María Diz (ou Mari Diz). Este era o nome que recibía a moura costureira que afogara no pozo da Muller Morta, a laga pequena das tres que forman o tremedal de Xestido, na penechaira da montaña.

A María Diz do alto do Seixo uníase a outras Marías prodixiosas: a María Amena (ou Maria(l)mena), penedo sito na aldea da Cimadevila (Caroi), na lomba de cara á Santa Mariña; e a María Mighez (ou Maramighez) do coto Costoa, entre as aldeas de Biduído e Chamadoira (Cerdedo).

Anos despois, souben polos veciños de Folgoso (Cerdedo) e Ventoxo (Forcarei) que a chamada Serra da Muller aludía a María Diz, que a tiña por súa (quen sabe se a santa Isabel venerada na desaparecida ermida do San Salvador (Acivedo-Millarada) non é avatar da nosa Mari). Tamén, nesa altura, un veciño de Soutelo de Montes (oriúndo da Cerdeira) achegoume novas da personaxe, que me permitiron asociala á renovación do ciclo anual:

Nas aldeas de Ventosela, Os Codesás e A Graña (A Madanela-Forcarei), nos contrafortes do Testeiro, María Diz é unha velliña vella, coa dentame de ouro que anova cada ano. As pebidas dentarias de María Diz van polo regueiro do Porto abaixo, cara ao Deza, e non son poucos os que as teñen procurado e mesmo apañado.

E, entremedias, volvín bater coa Mari-Diz nunha carta que o Padre Sarmiento lle remitira ao seu irmán Francisco Xabier o 18 de xullo de 1759. Eis o fragmento no que o frade lle insta ao seu irmán que saia na procura da planta chamada uva de oso pola contorna do monte do Seixo, non sen antes entrevistarse cunha Mari-Diz:

Hay otra famosa planta para el mal de piedra que se trae de la Alcarria a Madrid. Esta se llama gayuba, y en latín “uva ursi”. Escribí un pliego sobre ella. Si la hay por allá te le remitiré. El modo de averiguarlo es el siguiente: Busca una Mari-Diz y otra rústica de las vecindades del Seixo. La antigua Mari-Diz me hizo venir ahí del Seixo la planta llamada arando y con ese nombre.

A conxunción non é banal se consideramos que a profesora Mª Álvarez Lires, no seu artigo “As mulleres galegas, sabias e laboriosas, na obra de Sarmiento (1695-1772) (Barcelona, 2003), considera esta Mari-Diz unha “bruxa” ou “menciñeira”. Por certo, a uva de oso (Arctostaphylos uva-ursi) empregouse tradicionalmente para o tratamento de enfermidades do sistema xenitourinario e como abortivo; mentres que, no eido mitolóxico, o licor de arandos (Vaccinium myrtillus) é a bebida alcólica inxerida polas bruxas nos aquelarres, para favorecer a súa unión carnal co demo.

Todas estas primeiras referencias apareceron recollidas no meu libro O código da vincha. Retrincos da intrahistoria de Cerdedo I (2012) baixo o epígrafe: “María Diz: Nome e apelido da céltica Deusa Nai en Terra de Montes”.

Ás devanditas manifestacións da Mari en Caroi, Cerdedo, Folgoso, Ventoxo e A Madanela debémoslles sumar agora o sanctasanctórum da Candosa. No corazón da serra do Testeiro, o santuario rupestre da valiña de Mariadiz –illa de amenidade naquel esgrevio lascaredo– localízase ao socairo dunhas cristas rochosas (afloramentos metamórficos), no noroeste da parroquia do Regueiro (O Irixo), perto de onde conflúen as súas estremas coas da Madanela (Forcarei), Lebozán (Beariz) e mais Zobra (Lalín).

Dende a Mariamena da Cimadevila (Caroi) –ao sudoeste– até a Mariadiz da Candosa (O Regueiro) –ao nordés–, unindo todos os puntos onde obtivemos noticia da deusa, trázase unha liña quebrada de máis de 20 quilómetros de lonxitude. Este trazo atinxe oito parroquias: Caroi, Cerdedo, Folgoso, Ventoxo, A Madanela, Lebozán, O Regueiro e Zobra; e cinco concellos: Cerdedo, Forcarei, Beariz, O Irixo e Lalín.

Contemplamos, pois, a voo de miñato, o ámbito da deusa, a cerna da Terra de Montes, un territorio histórico, singular e homoxéneo que agora ve fortalecidos os seus trazos definitorios co eixe vertebrador da extraordinaria Mari Diz: a Moura Vella, custodia do noso tesouro identitario; ben seguro, un ser mítico primordial ao que por volta do século XVIII se lle outorgaron na comarca –a maior abundamento– o nome e os apelidos dunha “muller boa”, o chamadeiro dunha menciñeira de sona.

Ei montañeses, velaí a cova de Mari!

A Devesa de Mariadiz (O Regueiro)

Converxencia interparroquial nas inmediacións do val de Mariadiz.

Arredor do Coto Costoa (Cerdedo) aparécese María Mighez.

No pozo da Muller Morta, no alto Seixo, afogou María Diz, a moura costureira.

0 Comentários

Mitos ancestrais do Nadal en Cerdedo

7/1/2026

0 Comentários

O Xan Fiz, a Vella dos Reis, as Marías, a flor de Bonifacio, os Vellos de Tomonde, a sorte dos ghalos... Recuperación dos ritos e personaxes mitolóxicos do noso Nadal tradicional

A Vella dos Reis

O Xan Fiz

Calros Solla

Tras a cea de Noiteboa, simpatizando cos que, privados de lecer, debían pasar a noite en vela (por traballo, por acompañar un enfermo, por outras preocupacións...), dediqueille unhas horiñas á escrita. Sen desaproveitar o contexto e para que servise de recordatorio, propúxenme ordenar uns apuntamentos que sobre os ritos e costumes do Nadal fun recadando ao longo dos anos en Cerdedo e Montes, ao tempo que deixaba voar o meu maxín cara a un pasado remoto. Velaquí a recreación dun Nadal de subsistencia, fronte á desmesura e ao consumismo que desvirtuaron a cristianizada festa do solsticio de inverno:

A pasada noite, os mouros tafoneiros da Casa da Neve (Caroi) barutaron arreo no relón e a montaña do Seixo amañeceu ataviada de branco capelo. A valiña de Meilide, baixo unha saba de xeada lazo, soneaba entalecida. Craiaban esfameados os corvos e, na chousa, rebeiraba afouto o paporrubio.
No inverno carnal, a escuridade axiña atrapalla os camiños. A familia labrega recóllese cedo ao quente da cociña. Na modesta intimidade, un pano de fumeira e charrizo envolve a améndoa das lapas, que bailarican sobre as achas candentes de estralo en rechío.
Xanela fóra, o latexo vital da vivenda redúcese a un embazado muxico de vagalume: a vella facendo as papas. Portas dentro, vellos e mozos, petises e entregos sentan a carón do lume novo da Noiteboa –quer a rentes dunha mesa, quer tras o levante do escano, quer nun tallo inxel ou mesmo no chan.
Varrérase ben varridiña a pedra do lar. A avoa recadou a borralla para un balde e, tarefa folgada, esparexeuna no alleiro sementado no minguante de decembro, xa que, consonte sabenza do agro: Tantos días de xaneiro, tantos allos perde o alleiro.
No lusquefusque, nai atravesou o eixido para levarlle o guizo á casa dos veciños. Do fogar alleo, nai trouxo as ascuas para, no propio, anovar a labarada que haberá rexer no trasfogueiro durante a primeira metade do ano (até o San Xoán). O Sol trasacorda o devalo e, paseniño, upará no ceo (Sol Invictus). O astro enteiro domesticarase pexándoo coa traba de cambotas e fornalleiras. Acaroado á parrumeira, quéimase o Tallo (o Tallo de Nadal), do que sairá o tizón que proverá meses en diante a casa e o armentío do fumazo valedor e sandador (maxia profiláctica vixente até dispor dos “ramos” bendicidos o Domingo de Ramos ou o xoves de Corpus). Coa cinza do primeiro lume cofaranse os lombos e as calugas da rabañada.
Nunha economía de autoconsumo, supeditada ao acaído das sortes, resortes e contrasortes (anticipo do tempo atmosférico anual), non hai mellor galano que desexarlles aos teus achegados aquilo que tamén desexarías para ti e mais para a túa familia: saúde, fartura e boandanza.
O rito de pedir pola abastanza comunitaria xa se escenificara polo San Martiño (mes de Santos), cando os aldeáns fixeron roldar polo quinteiro a figadeira dos marranchos acabados de matar: vítimas propiciatorias.
A familia xunta aconchégase á roda da luz e da calor. Encortelladas, as vacas asoman pola relleira do medianil os fociños bafexantes, mentres envían compasadas uns mangados de herba seca dispostos nas cambeleiras. Maino tinguilear de chocallos. Gorgolexa o porco na pía das lavaduras. Eis o Portal de Belén.
Doulles a palabra aos informantes:

“Na cea de Noiteboa celébrase que veu ao mundo o Niñodiós; o meniño naceu entre as pallas, como nacín eu, que me pariron no medio dunha mostea, pois a pobriña da miña nai púxose de parto canda o apuro da herba. Na Noiteboa comíase o que había na casa; nesa noite, ao mellor, engadíase alghún extraordinario: un peixiño que lles collías ás Belusas (peixeiras de Marín ou Bueu), castañas cocidas cun chourizo, unhas chulas de fariña centea, papas de arroz (do estraperlo), alghunha laranxa...
Aquí en Cerdedo había a crenza de pór na mesa un prato ou unha cunca a maiores, pois aghardábase polo Xan Fiz; tamén se lle podía deixar unha lambiscada nas escaleiras do faiado ou por riba do canizo. O Xan Fiz é un vello, un veciño de por entre nós. Disque naceu aquí, nunha destas aldeas, pero, de mozo, marchou prá China ou prás Américas. O Xan Fiz seica é un home moi rico, anque vaia todo ghaldrapeiro. El aparenta moi remendado; ben, aparentar non aparenta nada, porque non se deixa ver, que vai vestido co ‘traxe de asiandes’, e así non o podes ver; non o pode ver ninguén. Pero el vir, víñate visitar; e tiñas que estar preparado, coma se un pobre calquera che petaba na porta á noitiña, que tiñas o deber de darlle pousada, tiñas que mulirlle na barra o cameiro de palla pra que non quedase teso ao relento; e se había unha cunca de caldo tamén lla ofrecías. Disque, o Xan Fiz xuntou moito carto porque se fixo coa ‘pedra de Ghilardillo’ –que é coma un corno–, e con esa pedra púxose moi rico; anque el dáse de pobre. Vai ti a saber como é a cousa. O Xan Fiz non che traía nada; traíache que se lle abrías a porta e compartías con el o pouco que tiñas, el, á súa maneira, xa se encarghaba de devolvercho ao longo do ano”.

A case esquecida tradición do Xan Fiz, oportunamente rescatada (Solla: 2010), tan nosa, tan apegada á humildade e hospitalidade montañesas, rescaldo de xenerosidade, solidariedade e esperanza, contrasta coas novas políticas de aceptación maioritaria: chimpar os pobres do alboio e condenalos a pasar a noite ao carazo, baixo unha ponte. Aborrezo o Nadal que nos dispensan os fanfurriñeiros de misa de doce. Ardan os fariseos no inferno!
Devólvolles a voz aos informantes:

“O día de Aninovo, malia ser o San Manuel, no lughar de Arén fáiselle festa ao San Mighel, e nós iamos comer a Barro, alí ao lado, á casa dunhas parentas. Sempre levabas algho, que non era cousa de se lle ir colghar a ninguén”.
“Tamén había aquilo de, nos primeiros días do ano, andar pendente da chamada flor de Bonifacio, que é unha plantiña así pequeneira (non máis dunha cuarta de talo) que sae por estas datas, e se a dás traído prá casa, sempre é por cousa boa. Topala non é fácil. Eu un ano penso que dei con unha no Souto das Pazas, alá por entre aqueles carballos. Bota así unhas campaíñas rubias, moi feitiñas. Tróuxena prá casa, púxena nun púcaro con augha e aínda botou semanas sen perder o vizo”. (Obviando o santoral, a etimoloxía de Bonifacio é elucidadora: “bo destino”).
“Logho viñan os Reis, que de noite se poden mirar no ceo: tres estrelas en ringleira (o cinto de Orión; tamén, as Tres Marías), que van parando en cada pueblo de por aquí. A rapazada xuntábase e víñache cantando polas portas unhas canciós moi bonitas: ‘Arriba, que a aurora,/xa está a pintar/o sol que namora/na terra e no mar...!’; era unha aleghría! E ti paghábaslles a atención cunhas castañas, cun chouriciño, cun anaco de touciño (as estreas). Ao acabaren, os pais das criaturas, co aghinaldo aquel, facíanlles unha comida. Poucas as ghrazas”.
“No tempo dos Reis, eu aínda recordo que se falaba da Vella dos Reis, unha muller que dicían que non era ben, ou que era ‘media cabra’ e vivía soa no monte; tiña a casiña alá arriba, por riba das Chozas (Abelaíndo); e esta vella viña con aquelas comitivas de antes... Eu non sei se a muller traía unha cabra pola corda, ou eran os rapaces os que viñan coa cabra. A cousa é que os cantares tamén se lle dedicaban a ela, pra que a xente fose espléndida; e se non o era, entón dicíaselle: ‘Cantámosche os reis, canela de cabra; cantámosche os reis e non deches nada!’”. (Potente símbolo de fertilidade é a cabra a canda os cornos).

Na montaña, o espírito do Nadal encarna pois nunha parella de Vellos, antípodas da ostentación: o Xan Fiz e a Vella dos Reis. Ben seguro, estes personaxes representan o ano terminal,  que profire os seus últimos estertores. Dedúcese que, coa vista posta no ano novo, cómpre espelirmos a prodigalidade dos Vellos, enfrontando e superando unha proba coa que se avalía a nosa xenerosidade. Os Vellos han premiar “á súa maneira” o xesto revolucionario de compartir a escaseza.
Lonxe da febre egocéntrica, materialista e consumista que nos desfigura como humanidade, lonxe do vacuo refulxir das luces exteriores, o Nadal aldeán procuraba o acendido da nosa luminaria interior e incentivaba o saírmos na busca dunha desapercibida flor de virtude.

Entre os arautos e rexurgas da fertilidade, entrado o novo tempo, outra personaxe anciá vaticina na parroquia de Cerdedo se a anada vindeira vai ser farta ou escasa: María Mighez. Outra María –María Diz–, tamén muller idosa, denota en terra de Forcarei a fausta renovación do ciclo anual:
María Mighez (ou Maramighez) é unha vella pequeneira, enloitada, de paniño na cabeza. Aparécese tornando dunha vaca contra Costoa, unha tenza de monte situada entre as aldeas de Chamadoira e Biduído. Se o animal presenta corna ampla e gallada ou remollo ateigado, o ano será bo; se, pola contra, a vaca semella un canastro (o costaleiro arremeda o balaustrado dos hórreos), o ano vai ser ruín (Solla: 2005).
Outro exemplo de prognóstico liminal é a chamada sorte dos ghalos. Se no abrente do Aninovo, en Meilide se oen os galos cantar de cara a Abelaíndo, o ano vai vir tirado a chuvia (quedar as témporas de baixo); se, pola contra, campan de cara a Barro e Arén, o ano virá temperado (quedar as témporas de arriba). Nin si nin non, ano variábel. É sabido que o vento afecta a propagación do son, polo que, os galos de Abelaíndo se oirán se sopra o soán (vento do sueste): “Aire soán, chuvia na man”.
No tocante a María Diz (ou Mari Diz), recollín xacando a noticia seguinte: Nas aldeas de Ventosela, Os Codesás e A Graña (A Madanela-Forcarei), nos contrafortes do Testeiro, María Diz é unha velliña vella, coa dentame de ouro que anova cada ano. As pebidas dentarias de María Diz van polo regueiro do Porto abaixo, cara ao Deza, e non son poucos os que as teñen procurado e mesmo apañado (Solla: 2012).
María Diz é a mítica personaxe que tamén se talumbra no topónimo Serra da Muller, paisaxe montesa que estabelece os lindes entre as parroquias de Folgoso (Cerdedo) e Ventoxo (Forcarei). Este territorio estremeiro foi escenario das tirapuxas aldeás motivadas pola aparición (e posterior adxudicación) dunha imaxe do san Nicolau (Santa Claus), actual padroeiro da freguesía de Ventoxo: “San Nicolau de Ventoxo/era branco e era roxo;/onde o fomos atopar?/onda os pixís de Folghoso” (Solla: 2025).
En resumo, en terra de Cerdedo e Montes, alén da mitoloxía cristiá, os numes do solsticio de inverno son, e non por acaso, un fato de vellos de xorne espartano: o Xan Fiz, a Vella dos Reis, María Mighez e María Diz. Atinadas alegorías para un irrenunciábel desenvolvemento sostíbel. Eríxense os nosos numes natalicios únicos e verdadeiros deuses pacifistas e antisistema. No vougo xenocida de Gaza –a uns 70 km de Belén–, chove sobre mollado.
Suma e segue. Consonte o recollido na parroquia de Tomonde (Cerdedo), unha parella de paisanos caracterizados (o Vello e a Vella) encabezaban na aldea os cortexos previos á Noiteboa ou á véspera de Reis: A víspera de Reis, ao anoitecer, saen coros cantando os Reis. En Tomonde (Cerdedo) van diante dúas máscaras, o Vello e a Vella, que rouban nas cociñas chourizos e xamóns co que celebran a gaiteirada de Reis (Taboada Chivite: 1972).
No Nadal, mais non só. Arredor dos Vellos (persoas disfrazadas e/ou monifates portados) e arredor do penouco petroglífico da Veigha do Chan (O Cachafal), artellando este período de transgresión e enmascaramento, tamén se festexaban en Tomonde o Entroido (a Queima dos Vellos): O vello, amais da careta e vestidos arbitrarios, levaba, como sinal de autoridade, unha especie de báculo rematado nun corno de carneiro, evidente reminiscencia dos antepasados galaicos e sinal de abundancia, co que petaba nas portas das casas ... O obxecto destes dous personaxes era pedir e acadar os aguinaldos (Rodríguez Fraiz: 2001); e o San Xoán (os Espantallos de Voda): Cando o froito madurecía nas leiras, os labregos, para manteren afastadas as aves granívoras, chantaban por entre o cereal unha lexión de monicacos na cruz.
En Tomonde, acostumábase a espetalos por parellas: unha parella por cada agro de pan. Un boneco era vestido de home (o Bousán) e outro, de muller (a Bousana). Mais, antes de se ocuparen na espantadeira, uníanos en matrimonio. Un veciño facía as veces de cura, outros, de parentes e testemuñas. Alguén falaba polos noivos, que remataban por se dar o si, e mesmo lles acaroaban as cacholas para o bico. Tras a cerimonia, os participantes berraban: “As vodas do Bousán e da Bousana, que rin un día e choran unha semana” (Solla: 2012; 2024).
A maior abundamento,  na amencida do 25 de decembro, a galiña dos pitos de ouro bótase fóra da cova do Castro Ghrande (monte do Seixo): Aquel que arele o emplumado tesouro deberá atraer a atención dos polos arremedando xeitoso o co-co da nai (Solla: 2002).
Sen baixar da montaña, este 3 de xaneiro a lúa chea reinará no ceo noitevo e o rato Rabisaco reloucará puntual pola devandita peneda do Castro até acadar, dun chimpo, o queixo lunar (Solla: 2013).
Dar testemuño do rebuldeiro e máxico roedor é augurio de boa sorte, a mesma que eu lles desexo para o 2026.
Finalmente. A postal de Nadal máis chiada e rechouchiada estes días nas redes sociais foi a da Portalén nevada do monte do Seixo, cuxa lenda e existencia foron recollidas en terras de Cerdedo e divulgadas desde o ano 2002 por este humilde servidor. Fica demostrado que, sen apoio institucional ningún, é posíbel crear da nada albos culturais de referencia. Fai o ben e non mires a quen.
Boas Festas, e nosas!

0 Comentários

O monstro da lagoa de Ventoxo

27/11/2025

0 Comentários

Un grupo de excursionistas que participaba nun roteiro alertou da presenza dunha aterrecedora criatura nas augas da canteira abandonada

Calros Solla

A canteira enlagada de Ventoxo.

Convidado pola asociación socio-cultural O Can de San Roque de Soutelo de Montes, aceptei de bo grao para o día 9 de novembro o guiado dun roteiro mitolóxico que nos levaría pola Serra da Muller e a necrópole megalítica da Pena da Cruz, con remate no illó medicinal da fonte da Porreta; albos situados nos montes das localidades forcareiesas de Ventoxo e Acivedo. O itinerario de regreso obrigábanos a transitar polas inmediacións da canteira abandonada de Ventoxo.
Co propósito de me documentar con fundamento verbo de cada unha das estacións do percorrido, entre outras fontes consultei as hemerotecas dixitais, atopando sen dificultade unha reportaxe publicada hai uns anos na prensa local co titular “O paraíso prohibido de Ventoxo”. O artigo informaba e ao tempo advertía dos perigos da inactiva, asolagada e misteriosa mina de cuarzo. Lin con interese o contido que, a seguir e resumido, reproduzo a xeito de preámbulo contextualizador:

“A parroquia de Ventoxo (Forcarei) agocha un paraíso artificial que convén non frecuentar moito ... A valgada que deixou tras de si o abandono da antiga canteira local de cuarzo foise reenchendo pouco e pouco coas augas dun regato próximo ... Unha lagoa que nalgunhas zonas chega a atinxir os setenta metros de profundidade e que ofrece unha paisaxe tan perigosa coma interesante ... Foi nos anos setenta cando comezou a extracción de cuarcita nestes terreos ... Pese ao valado que corta o camiño de acceso, de cando en vez cóase algún veciño con ganas de aventura, algún explorador intrépido ou algún fotógrafo ... Dende a comunidade de montes de Ventoxo e dende o Concello de Forcarei recoméndanlles exhaustivamente aos curiosos non o facer...
Na parroquia forcareiesa de Ventoxo contan co seu propio lago de augas turquesas (por mor da sílice en disolución), un paraíso prohibido non só pola toxicidade destas augas senón tamén pola imposibilidade de acceder a elas ... O risco que supón esta barranca para calquera curioso inexperto ou aventureiro apaixonado pola natureza, así como para os animais que poidan achegarse, motivou hai xa tempo que tanto o Concello de Forcarei coma os propios comuneiros de Ventoxo recomendasen evitar acercarse a unhas paredes de rocha case vertical des onde pode ser doado esfragarse...”.

Atracción irreprimíbel irradia o prohibido! Ás primeiras horas da tarde do domingo 9 de novembro de 2025, de retorno á localidade de Soutelo de Montes –meta do roteiro mitolóxico–, unha ducia de entre o cento de participantes na actividade abandonamos pola nosa conta e risco a ruta estabelecida e fixemos paraxe no bordo do cavorco da lagoa de Ventoxo, tamén coñecida por lagoa de Malvar ou lago Agromán. Malia as interdicións, ver e meter o dedo na chaga acabaron por domear a prudencia.
Apelando ao lema “Prohibido prohibir”, cuñado nos revoltosos anos 60, o fato de destemidos camiñantes pousamos fronte á cavoza para recrearmos a vista co espectáculo das augas azuis. A calma daquel mar interior engaiolounos e, sen dúbida, infundiu en moitos de nós unha certa inquedanza ou receo.
Transcorreran uns quince minutos de mudo aglaio e introspectivo, cando, de súpeto, recibín unha cotobelada da muller que tiña ao meu carón. A mesma muller pediunos a berros que virásemos axiña a vista cara ao recuncho sur da lagoa. Prométolles, en plenas facultades cognitivas, que todos os presentes fomos testemuñas quedas do emerxer dunha violenta sucesión de grandes burbullas, como se a auga contida naquela carricova rompese a ferver. O que presenciamos a continuación xeounos o sangue: por entre os gurgullóns pularon destorcéndose dous ou tres tentáculos enormes ateigados de ventosas. Un dos raxos adheriuse á parede da cárcava, provocando o desprendemento dalgúns cachotes. Das ventosas emerxidas, as meirandes tiñan o tamaño dunha pandeireta. Trazando as analoxías a posteriori, os que atestamos o prodixio cremos firmemente que aqueles brazos eran dun polbo (Octopus vulgaris); un polbo xigante, enténdase. Non lle demos tempo a asomar a cachucha toda; optamos instintivamente por poñer terra entremedias. De non nos escapulir á présa, a besta teríanos pasado polo dente (ou polo bico). Secasí, os ollos regalados do buzaco impídenme dende aquelas conciliar o sono.
Catapultados polo rauto da supervivencia, arredámonos atropeladamente do lugar. Houbo tropezóns e caídas; tamén, auxilio solidario. Atravesamos ás toas a estrada nacional, por fortuna deserta. Coido que ningún de nós ousou botar a vista atrás. Encomendándonos ás pernas, chegamos ao pavillón de Soutelo nun tris, ampeando, mais dándolles alcance aos últimos excursionistas.
Inconscientemente, os escolleitos pola revelación sentamos xuntos á mesa. Durante o xantar, a media voz, revivimos o lance unha e outra vez, mentres dabamos boa conta dunha potaxe de garavanzos, arroz con cogomelos, queique e mais filloas (todo moi saboroso). Porén, á altura dos cafés, conviñemos en que era indispensábel relatarlles a extraordinaria experiencia aos organizadores da andaina e, xaora, ás autoridades, para que, sen máis demora, puxesen sobre aviso á poboación –a aldea de Ventoxo localízase a escasos 500 m de distancia do fatídico escenario–. A comunidade científica tamén tiña que ser informada. Así o fixemos.
Das moitas hipóteses xurdidas nas horas posteriores á aparición, a que semella máis plausíbel é a seguinte:
Nunha das sabidas vagas de lume, un helicóptero de extinción que actuaba na comarca veu cargar auga á lagoa de Ventoxo. Presúmese que o helicóptero tiña colaborado previamente nas tarefas de extinción doutro incendio, desatado perto do litoral. É indiscutíbel que nesa primeira intervención a aeronave se debeu prover de auga de mar en repetidas ocasións.
Xa coas hélices pairando a canteira de Ventoxo e iniciadas as manobras de enchedura, ao afundir o cazo (bambi) na laga turquesa, un polbo –ou lura– que denantes fora atrapado na ría e que viñera apegado ás paredes do balde, desprendeuse e procurou tobo nas profundidades, trocando definitivamente o seu hábitat mariño polo lacustre.
Por mor da proverbial capacidade de adaptación desta especie, o molusco prosperou sen atranco naqueles abismos silíceos. Constátase pois que, alén das troitas, ras e sacabeiras e mais as preas da fauna afogada, o resaibo químico da auga empozada de Ventoxo resulta óptimo chorume para a medra dos cefalópodos.
O mesmo día 9, contra a tardiña, soubemos que a anomalía xa se viña percibindo, ao parecer, dende había uns meses. As novas testemuñas afirmaron que, conforme as súas observacións, sempre cadrando coa lúa chea, se oían provenientes de cara á lagoa choupadas e esborrecos, provocando que os cans se desfixesen en ladros. Sen máis pescudas, apúxoselles o balbordo ás mandas de xabarís ou á denoiteira. Nesas mesmas datas tamén se notou no rueiro a falta dalgunha ave de curral, culpando do feitío o raposo ou a donicela.
Dende a mañá do día 10, varias patrullas da Benemérita custodian a contorna do goio, disuadindo os centos de curiosos que, pauselfi na man, devecen por fotografarse coa criatura.
O martes 11 de novembro, o pedáneo de Forcarei, interrogado en concorrida rolda de prensa, recoñeceu que unha das solucións propostas polos técnicos era a de sepultar a poza e o seu espantoso morador baixo toneladas de terra e pedras e que, considerando factíbel o ditame, xa se puxeran en contacto coa antiga concesionaria da escavación e mais cunha empresa especializada no control de pragas.
Os colectivos animalistas manifestaron o seu rexeitamento á aterraplenaxe, así como á súa cubrición cunha cúpula en forma de paxareira, arranxo suxerido polo sindicato de hostaleiros. Sempre alerta, a hostalaría local non tardou en vislumbrar o chope afundido na canteira.
Espallada a noticia, o “monstro da lagoa de Ventoxo” abriu informativos, ocupou as portadas de todos os xornais e viralizouse nas redes sociais, converténdose, da noite para a mañá, nun problema de seguridade pública e, asemade, nun irrefreábel atractivo turístico. No canto de Nessie –o célebre leviatán escocés–, a rapazada de Soutelo propuxo chamalo Messi.
Os veciños de Ventoxo, temendo as consecuencias de ter abelloado o diabo e coñecendo o carácter irresoluto das administracións, organizaron días despois unha rogativa a san Nicolau, padroeiro da aldea.
En procesión solemne e temorosa, á que se uniron xentes das parroquias dos arredores, o pobo dirixiuse a noite do sábado 15 de novembro –co santo na andia– até a beira do precipicio. Os procesionantes portamos candeas e fachucos de palla acesos, e unha galiña expiatoria que chimpamos ao piago ennegrecido coa esperanza de aplacar a ira (e a fame) do que nunca debeu ser incomodado.
Deus nos aparte ou, como se di na comarca: “Que non sexa nada e, se é algho, que sexa de ghoma, pra que non coma”.

0 Comentários