Xornal de Tabeirós-Terra de Montes

Cerdedo en media ducia de documentos

2/2/2025

1 Comentário

Os Neto, mestres canteiros; De Coto, desertor da guerra da Independencia; o selo municipal; o cerdedés falecido en Mauthausen; a “Causa General”; Graham Greene en Cerdedo

Calros Solla

1. Os irmáns Neto, mestres canteiros.

2. Igrexa parroquial de San Xoán Bautista (Cerdedo, séc. XVIII).

3. Igrexa parroquial de Santo Amedio de Millarada (Forcarei, séc. XVIII).

Os Neto, saga de mestres canteiros

O primeiro dos documentos que exhibimos, extraído dun repositorio dixital, é un oitavo de papel verxurado no que, a lapis, en data indeterminada, se escribiu a nota seguinte:
“Jph, y Grego Nieto vez.s de Cerdedo / buenos canteros trabajaron en / Castilla, hicieron las Yg.las de Millarada, y Cerdedo, esta tiene una facha / da muy arreglada de ordn. Dórico”.
O mestre canteiro Xosé Neto e mais o seu irmán Gregorio (“Nieto” é castelanización da forma galega orixinal) foron os artífices da actual igrexa parroquial de San Xoán de Cerdedo, cuxa construción promoveu o reitor Román Moas e Barreiro no ano 1779. Conforme se le no lintel da porta principal, as obras desenvolvéronse ao longo de dous anos, substituíndo e ampliando as antigas estruturas medievais. Da época medieval fica tan só a sancristía, baixo bóveda nervada. A reforma do templo arrequeceuse coa adquisición de varias tallas, saídas do obradoiro compostelán de Xosé Gambino: o Ecce Homo, A Dolorosa e, quizais tamén, o san Miguel, imaxe custodiada na capela do lugar de Arén. Xosé Neto sería así mesmo o autor da escultura do san Xoán Bautista “inter turres”, como así o acredita a copla popular: “Cerdediño, Cerdediño / Cerdediño prós amores / a fonte ao pé da estrada / e san Xoán no medio das torres”.
Por tradición oral, chegounos que, en abril de 1809, en plena Guerra da Independencia, un destacamento de franceses chegou a Cerdedo. Amais doutras desfeitas persoais e materiais, guindaron ao chan a escultura do Bautista. Xosé Neto Neto, fillo de Xosé Neto, encargouse da súa restitución. Explicou un dos nosos informantes que, se cadra, sendo os “dragóns” a elite do exército galo, os gavachos non dubidaron en apear do seu pedestal o heroe que, conforme a crenza popular, vencera a serpe voadora do Sangal.
Xosé Neto, mestre de obras e escultor, naceu en Cerdedo nas primeiras décadas do século XVIII. Amais dos templos parroquiais de Cerdedo e Millarada (Forcarei), Neto dirixiu (ano 1769 e ss.) a construción da capela da Nosa Señora do Castro de Montes (Presqueiras (San Miguel)-Forcarei) e, tras pórlle o ramo á igrexa de Cerdedo, enfrontou a ampliación da parroquial de Quireza, en cuxa parede sur non esqueceu embutir un reloxo de sol.
Na portada neoclásica da igrexa parroquial de Cerdedo, unha cornixa moldurada separa o corpo principal dos dous campanarios e mais o balaustrado que os une. Ben seguro, o feitío deste elemento motivou o autor da nota a falar de “orde dórica”.

4. Boletín de alistamento de Francisco Xosé de Coto.

O desertor da guerra co francés

Do Arquivo do Reino de Galicia seleccionamos un dos boletíns individuais de alistamento na “Legión de Voluntarios del Ribero”, milicia galega erixida en azoute do exército napoleónico.
O 20 de xuño de 1810, o cerdedés Francisco Xosé de Coto e Coto, de 16 anos de idade, é detido en Porto (Portugal), onde residía, acusado de deserción. Nota: “Fue aprendido por la partida”. O soldado De Coto alistárase na Lexión de Voluntarios do Ribeiro. Entre 1809 e 1814, a Lexión do Ribeiro, ao mando de Bernardo González “Cachamuíña”, tomou parte en numerosas batallas contra o francés invasor, especialmente en Asturias e Castela.
O mozo Xosé de Coto estaba solteiro, tiña por oficio “carretos” (carreteiro), posuía unha estatura de 4 pés e 8 polgadas (uns 130 cm), cabelo castaño, cellas ao pelo, relixión “católica, apostólica e romana”, ollos pardos, fronte “rigular”, nariz afiado, color trigueño, barba “pouca” e boca “rigular”. Consonte os máis datos persoais que se consignan no boletín, era natural de Cerdedo, freguesía de San Xoán, xurisdición de Montes, bispado de Santiago e reino de Galicia. Sen máis. “Y por no saber firmar, hace la señal de cruz, ante el señor comisionado José Benito Munín”.
Este Munín, “comisionado para recoller desertores e mozos galegos en Portugal”, era parente do destemido “Cachamuíña”.

5. Selo municipal de Cerdedo.

O selo municipal

Do Archivo Histórico Nacional escolmamos un documento manuscrito, redactado en 1876 e referente ao deseño e entrada en vigor do cuño municipal:
“Este sello fue construído en el año de 1842 por el Ayuntamiento que regía en el mismo, en cuya época se hizo forzoso el uso del mismo a los Ayuntamientos; siendo el que hasta la fecha se ha usado y se sigue usando.
El emblema del Cordero que contiene es alusivo al de S. Juan Bautista, por llamarse esta parroquia, cabeza del municipio, S. Juan de Cerdedo y hallarse en la torre de la iglesia el busto de dicho santo con el mismo”.
Albíscase no timbre o año nimbado, termando coa man dereita dunha cruz e filacteria –“Ecce Agnus Dei”–. O zoomorfo móstrase en pé –cabeza revirada–, encol do Libro dos Sete Selos (O Apocalipse, da autoría de Xoán de Patmos, de Xoán o Presbítero ou de Xoán o Evanxelista –se é que non son a mesma persoa–, ou de ningún deles. Sexa como for, o emblema cerdedés conxuga a iconografía dos dous Xoáns: o Bautista (o precursor de Xesús) e o Apokaleta. Arredor do año (alegoría de Cristo), lese: “Ayuntamiento Constitucional de Cerdedo”.
No escudo moderno do concello, o cordeiro nimbado represéntase deitado –cabeza cara a diante– sobre o Libro dos Sete Selos, sostendo entre as patas ou coa pata dereita unha cruz que serve de pau a un estandarte branco ondeante, ao que se lle incorporou unha cruz latina de trazos vermellos.
Na portada da igrexa parroquial, a vidreira que pecha o ollo de boi enféitase coa figura dun año ergueito, portador dunha cruz e estandarte cruzado coas cores da bandeira galega.

6. Certificado de defunción de Martiño Ferreiro (Mauthausen, 1941).

7. Martiño Ferreiro Álvarez.

O republicano Martiño Ferreiro no Arquivo Arolsen

Nos fondos dixitalizados do Arquivo Arolsen (“International Center on Nazi Persecution”), atopamos documentación do cerdedés Martiño Ferreiro Álvarez, político republicano nado no lugar do Outeiro, parroquia de Quireza en 1892.
A comezos de 1939, Martiño Ferreiro atravesou a fronteira francesa fuxindo da persecución franquista. Foi confinado no campo de refuxiados de Argelès-sur-Mer (Pireneos Orientais). Combateu o nazismo en Francia. Caeu prisioneiro da Wehrmacht en xuño de 1940, sendo trasladado ao campo de exterminio de Mauthausen (Austria) o 13 de decembro dese mesmo ano. Martiño Ferreiro falecerá no campo auxiliar de Gusen o 23 de novembro de 1941.
Os documentos que damos a coñecer son os que constitúen o seu certificado de defunción (“todfallsaufnahme”), timbrados polo xulgado de Mauthausen o 9 de decembro de 1941: Nome e apelidos do falecido, oficio (“maurerpolier”, mestre de obras), idade (49 anos), data e lugar de nacemento (Quireza, 13-9-1892), relixión (“rk”, católica), estado civil (casado), residencia (rúa Asturias nº 1-A Coruña), data e lugar de falecemento (“Konzentrationslager Mauthausen”, 23-11-1941, cara ás 6:30 h), cónxuxe (Palmira Ramil Medín). As nove preguntas seguintes do formulario ficaron en branco. O certificado volveu timbrarse o 10 de novembro de 1948.
A ficha seleccionada para ilustrar o ítem de Martiño Ferreiro é unha das 190 millóns de imaxes dixitalizadas, correspondentes á documentación custodiada no Arquivo Arolsen no tocante a campos de concentración, traballos forzados e persoas desprazadas por mor do nazismo criminal. Creado polos aliados tras a II Guerra Mundial, o edificio da institución sitúase na localidade alemá de Bad Arolsen (Hesse).

8. Causa General, 1941-Resposta do Concello de Cerdedo.

A “Causa General”

Do Archivo Histórico Nacional rescatamos a carta de resposta remitida polo Concello de Cerdedo o 22 de marzo de 1941 a Ernesto de Palacios y Prieto, fiscal instrutor delegado da “Causa General de Pontevedra”.
Por orde de Xerardo Lorenzo González –o primeiro alcalde franquista de Cerdedo–, o secretario municipal Secundino Bugallo Sieiro redacta e asina:

“Me complazco en devolver a VS. sin llenar, el adjunto estado nº 1, que me envió con su escrito de 20 del mes en curso, por no haber personas residentes en este término municipal que hayan sido muertas o desaparecidas durante la dominación roja.
Dios guarde a VS. muchos años.
Cerdedo 22 de marzo 1941.
El alcalde [Por orde: Secundino Bugallo (sinatura)]”.

Por decreto do 26 de abril de 1940, o fiscal do Tribunal Supremo instrúe a “Causa General”, co obxectivo de averiguar os delitos cometidos en todo o territorio do Estado durante a chamada “dominación roja”.
A teor da causa, o 20 de marzo de 1941, requíreselle á alcaldía de Cerdedo a seguinte información: “Relación de personas residentes en este término municipal, que durante la dominación roja fueron muertas violentamente, o desaparecieron y se cree fueron asesinadas”.
Secundino Bugallo Sieiro, secretario municipal, responde: “Ninguna”. Érache boa a “dominación”!
Pola contra, en Cerdedo, a represión franquista provocou 20 mortos e centos de represaliados.
Secundino Bugallo Sieiro, antigo alcalde riestrista e home forte da dereita máis reaccionaria, era cuñado de Francisco Varela Garrido “Pancho”, o secretario municipal republicano asasinado polos fascistas en xullo de 1937.
En Cerdedo, a autoridade non fai cumprir as Leis da Memoria.

9. Graham Greene refrescando o viño nas augas do Lérez, 1984.

Graham Greene en Cerdedo

Leopoldo Durán Justo, nado no lugar de Penedo, concello de Avión, en 1917, e falecido en Vigo en 2008, foi crego (de ideoloxía franquista), profesor e escritor. Estudoso da obra do novelista británico Graham Greene (1904-1991), Durán doutorouse en Filoloxía inglesa (King’s College) cunha tese sobre o sacerdocio na narrativa de Greene, e en Filosofía e Letras (U. Complutense) cun traballo sobre o “substrato teolóxico” na obra do mesmo autor. Durán e Greene coñecéronse en 1973. Dende aquelas, mantiveron unha estreita amizade que os levou a percorrer xuntos milleiros de quilómetros pola xeografía peninsular: quince viaxes entre 1976 e 1989. A experiencia inspirou en Greene a novela Monseñor Quijote (1982), levada ao cine en 1987.
En 1996, Leopoldo Durán publicou en Espasa Calpe o libro Graham Greene. Amigo y hermano, a versión castelá de Graham Greene. Friend and Brother, editado dous anos antes por HarperCollins.
Arrimando a brasa á nosa sardiña, das páxinas 196-7 extraemos os seguintes parágrafos, ben relevantes para intrahistoria de Cerdedo que, durante anos, locus amoenus, acolleu o asueto desta singular parella de viaxeiros estivais:

“[Oseira] 14 de agosto de 1984. Después del desayuno y de los abrazos cariñosos, salimos de Osera camino del parador de Cambados. Haríamos picnic por el camino ... En Cerdedo, el próximo lugar de nuestro viaje, rodamos una escena cinematográfica. En este pueblo a orillas del río Lérez, tuvimos uno de los picnics más deliciosos, que repetimos a lo largo de los años en el mismo lugar. La primera vez nos separamos de Cerdedo unos 200 metros, buscando una sombra con agua fresca para nuestro picnic. De pronto, nos encontramos con el sitio ideal. Yo creo que fue el mejor lugar que, a lo largo de muchos años, encontramos en España o Portugal. Al lado mismo del río había un eucalipto cortado. Aquel largo tronco nos proporcionaría asiento y mesa incomparables, donde poner nuestra frugal comida, y sentarnos al mismo tiempo.
Pero el detalle que más nos encantaba era que el río Lérez pasaba con murmullo apenas perceptible, a dos metros de nosotros. Aún en los días más calurosos de verano, el agua del río estaba muy fría. La enfriaba la providencia para que nosotros pudiésemos sumergir allí las botellas por unos minutos. Teníamos la impresión de que el propio vino blanco ... se sentía feliz. Era tan ideal este rincón del Lérez, que quedó grabado en nuestra memoria el día que lo descubrimos. Tratábamos luego de gozar de aquel oasis siempre que nos caía de camino.
Uno de estos días felices, Graham imaginó una escena cinematográfica. Yo iría a sacar las botellas del río, como si fuese a pescar algo; el ‘Tercer Hombre’ [Aurelio Verde, profesor universitario e chofer eventual] sacaría las fotografías. Graham contemplaría la escena. Y él dio la señal:
«Vamos allá. Leopoldo será el actor; Aurelio, el operador; yo, el director de escena.»
Lástima que en la fotografía sólo aparezca yo pescando las botellas. Al año siguiente cambiaríamos los papeles. Esta vez sería Graham el actor pescando botellas, y el operador le sacó dos o tres excelentes fotografías.”.

Se Leopoldo Durán, oriúndo de Avión, non trabucou o Lérez co seu afluente o Castro e “separándonos de Cerdedo uns 200 metros”, deducimos que o recuncho fluvial paradisíaco que tanto apraceu os ilustres visitantes non pode ser outro que o Lérez ao seu paso pola Veiga dos Muíños (léase: Faro de Vigo, 6-1-2013). O muíño do Santés, o muíño dos Ranchelos, a Serra de Rosendo, o muíño dos Netos –nobres ruínas–..., un tesouro etnográfico e paisaxístico que, se a divina providencia non o remedia, a humana incompetencia o asoballará sen arranxo baixo o viaduto do TAV.

Por certo, sería bo que o responsábel municipal de cultura se preocupase por localizar a curtametraxe filmada en 1984 por Greene, Durán e Verde en Cerdedo. Inestimábel promoción. A perder ninguén é rico.

1 Comentário

Juan Soto, irmán na memoria

10/1/2025

0 Comentários

Calros Solla

Anos pasados, mentres abriamos un buraco no Campo das Laudas, Soto, parafraseando o guión dun dos filmes de S. Leone, díxome: “Neste mundo, a xente divídese en dúas categorías: os que teñen a pistola e os que cavan; e a nós tocounos cavar!”. Teñan por certo que a aceda retranca de Soto, só apta para iniciados, era a mellor vacina para aventurármonos inmunes, sen máis profilaxe, cunha man diante e outra detrás, polas terras raras, ríspetas e alcalinas de Cerdedo e Montes.
Con Soto non podías baixar a garda, porque axiña che acometía os flancos xa coa súa punzante paremioloxía xa coa súa cámara fotográfica, habelencias adquiridas e requintadas no pupitre espartano do autodidactismo. E nese camiñar aprendendo, entre estoica e peripatética aprendizaxe, fómonos curtindo de amencidas e solpores, de molleiras e aloveados, de pedregais a chupe e veigas largacías. Laiándonos de todo, ríndonos de todo, en especial de nós mesmos e da nosa insignificancia: “Capitán Gosende naceu un primeiro de abril, que é o día en que os burros van onde non deben ir!”.
Home sabio, valedor das causas perdidas, inaccesíbel ao desalento, Soto achou acomodo na tropa do Capitán Gosende. Sen tirar o mono de traballo e pondo o seu haber á disposición do colectivo, ensinounos como enfrontar con dignidade, modestia e resignación este cumprido enfiar de exitosos fracasos. Dicía: “De derrota en derrota até a derrota final, pero que non falte viño pra levantar o padrighón!”.
Fóisenos Soto. No argot da cuadrilla, diriamos que o noso compañeiro fixo un “arranca rápido!”, e aínda sendo conscientes das impostas regras do xogo, ninguén nos pode quitar da cabeza que fomos obxecto de trampa, que nos roubaron o partido, porque, ir iriamos perdendo coma sempre, pero na bancada había quen recoñecía que estabamos a xogar coma nunca.
“Firmes e en descanso”, aquí nos tes, meu camarada!. A por de repetírnolo, temos xa asumido que “dunha mula só se pode esperar unha patada” e que “moitos lle deberan dar grazas a Deus por telos levantado das patas de diante”.
Na véspera da túa morte, respondendo a chamada dun correspondente de Castro, dispensamos os Reis e con firme convicción republicana, arrostramos a meteoroloxía adversa (“Quen dixo medo!”) para ascender as lombas do Outeiro da Cacharela. Urxíanos testemuñar para a ciencia se os mouros do penedo asollaban o ouro nas piocas ou se só o exhibían para o seu deleite. A humanidade agardaba expectante polos resultados da nosa transcendental misión.
Xa de volta, despedímonos deica a tertulia dos mércores. Ao me apear do teu coche, o teléfono caeume ao chan e o vidro da cámara fendeu coma un ollo de Buñuel.
Temos visto tanto; temos descuberto tanto xuntos, meu amigo, que quizais escatimamos coñecérmonos abondo. Porén, algo levas de nós, e nós, moito de ti, e por insoportábel que se faga nestora alancar fraguizas e corredoiras sen a túa compaña, para o noso consolo, haberémoste advertir no aceno do fento, no ollo do lagarto á raxeira, no cogomelo que só se deixa comer unha vez, no rabaño de xovencas recortadas para bistés...
A petición da familia –desexo que nos honra–, os teus restos acharán repouso na herbeira do Campo das Laudas, o noso lugar máis sagrado, e alí fundiraste co proxecto que tanto alentaches e que, pedra a pedra, axudaches a construír. Alí nos terás até a súa consecución ou a nosa, rebulindo á roda daqueles flagrantes esquecidos. Despois dun tempo virá outro.

Pola túa íntegra fidelidade, pola túa vontade de ferro, pola túa natureza irredutíbel, méritos sobrados, tes gañado para nós e para os seareiros a condición de fillo adoptivo de Cerdedo e Montes. Esta vida quere outra, e moitos indíxenas necesitarían seis reencarnacións para igualarte.
Malia ser coñecedores da túa discreción, agradecemos no teu nome e no da tropa as innúmeras mostras de agarimo enviadas dende todos os recunchos do país, reforzándonos no convencemento de que a semente do teu esforzo, do teu compromiso e da túa xenerosidade caeron abofé en terra de lentura.
Que a mesma terra te acolla e porfille, Juan Soto, como arraigado quedas nos nosos corazóns e na nosa acordanza. Chova que vente, Capitán Gosende!!

0 Comentários

Cerdedo no Museo de Pontevedra

29/12/2024

0 Comentários

Calros Solla

A colección artística do Museo de Pontevedra contén sete obxectos vinculados con Cerdedo de incuestionábel valor histórico

Emprego a colaboración de hoxe para informar os lectores da existencia na colección artística do Museo de Pontevedra de sete obxectos vinculados con Cerdedo. Non se consideraron para o presente, os fondos bibliográficos, gráficos e documentais da institución museística.
Deseguido, enumero e comento os elementos aludidos, sendo seis deles debuxos, mentres que dous se corresponden con obxectos tridimensionais. A saber:

A ponte de Pedre, debuxo de H. Campo Sobrino, 1907 (Museo de Pontevedra).

A ponte de Pedre

1º) Denominación do ben: “A ponte de Pedre”. Debuxo a lapis da face posterior da medieval ponte de Pedre (nº de inventario: 405-3), realizado in situ no ano 1907 polo pontevedrés Henrique Campo Sobrino (1890-1911). A imaxe da ponte acompáñase de sete signos lapidarios (marcas de canteiro), anotados polo debuxante na parte superior da lámina: “Signos que se ven en las piedras de los arcos”. Dimensións do soporte (papel): 14’70 cm de alto, 19’30 cm de ancho. No debuxo, a ponte aparece desposuída de boa parte dos peitorís.
Ponte de Pedre, arquitectura baixomedieval (século XIII) sobre o río Lérez; tres ollos desemellantes (dous e mais aliviadoiro) baixo bóvedas lixeiramente apuntadas. Ponte dotada de cruz (obxecto de roubo), tallamares, contrafortes e peitorís.
Espazo histórico, lendario e ritual: ponte feita polos romanos (“ponte romana”); ponte medieval: ponte deseñada polo mestre canteiro Petrus Petri (Pedro de Pedre), proxenitor do Mestre Mateo; innúmeras marcas de canteiro; escenario do bautismo prenatal (enxembramento); escenario do demo burleiro; fito do itinerario da Pantalla; fito do itinerario Xacobeo; inscricións fundacionais advertidas polo padre Sarmiento en 1745 nalgún dos perpiaños da ponte; lugar onde se suicidou Rosiña de Pedre (episodio da francesada, marzo de 1809); gravado de Manuel Carballal, veciño do Serrapio, no vértice do piso da ponte (ano 1937); traslado do muíño de Sieiro (edificio anexo) a Codeseda (A Estrada) por mor do proxecto de construción do macroencoro de Dorna (anos 1986-7); espolio da cruz da ponte e da cruz da encrucillada, formantes dun posíbel viacrucis que unía as aldeas de Pedre e O Serrapio...

Gliptografía da ponte de Pedre (sup.), apuntamentos de H. Campo Sobrino, c. 1909 (Museo de Pontevedra).

Signos lapidarios da ponte de Pedre

2º) Denominación do ben: “Signos lapidarios de la provincia de Pontevedra”. Co número de inventario 828-106, damos razón dunha folla de papel manuscrita (lapis e tinta negra), da autoría de Campo Sobrino e datábel cara ao ano 1909. O soporte posúe unhas dimensións de 16’10 cm de alto e 24’70 cm de ancho. Na sección superior da folla, o debuxante reproduciu a lapis, baixo o epígrafe “Puente de Pedre = Pontevedra”, 13 signos lapidarios gravados na ponte de Pedre. Cremos que as 13 marcas de canteiro observadas na Pontapedre e reproducidas nesta lámina son froito do traballo de campo efectuado polo autor dous anos antes.

A ponte de Santo Antonio, debuxo de H. Campo Sobrino, 1907 (Museo de Pontevedra).

Ponte de Santo Antonio

3º) Denominación do ben: “Ponte de San Antonio. Cerdedo”. O terceiro dos debuxos, da autoría de Campo Sobrino, ofrécenos a face anterior da ponte medieval de Cerdedo (ou de Santo Antonio). Nº de inventario: 405-4. O debuxo foi realizado in situ polo autor no ano 1907. A técnica empregada –lapis– plasmouse sobre un soporte –papel– de dimensións 14’70 de alto, 19’30 de ancho. No debuxo sobresae a cruz que aínda hoxe se ergue sobre os peitorís centrais da face posterior da ponte.

Ponte de Cerdedo (ou de Santo Antonio), arquitectura medieval (século XII, reconstruída no XVII) sobre o río do Castro, afluente do Lérez; dous ollos asimétricos (un e mais aliviadoiro): o ollo central, baixo bóveda lixeiramente apuntada. Inscrición fundacional gravada na cara interior dos peitorís anteriores. Ponte dotada de cruz, tallamares e peitorís.
Espazo histórico, lendario e ritual: ponte feita polos romanos (“ponte romana”); ponte medieval, infraestrutura da ancestral Verea Vella; construída polo mestre canteiro Diego Saidoso (século XII); reconstruída polos canteiros Pedro Fortes e Pedro de Covelo (século XVII); conxunto arquitectónico: ponte, capela de Santo Antonio e cruceiro de ánimas; escenario do bautismo prenatal (enxembramento); fito do itinerario da Pantalla; escenario da esconxura do mal do aire; escenario do Home-troita (A Insua); gurgullo de augas caldas e salutíferas (antigos píos e bañeiros)...

Escudo do pazo de Chamadoira, debuxo de H. Campo Sobrino, c. 1908 (Museo de Pontevedra).

Escudo do pazo de Chamadoira.

Brasón do pazo de Chamadoira

4ª) Denominación do ben: “Escudos de armas de una casa de Chamadoira, Cerdedo (Pontevedra)”. O cuarto dos debuxos (nº de inventario: 828-515), tamén da autoría de Campo Sobrino, é unha reprodución a lapis da pedra armeira do pazo de Chamadoira. A lámina elaborouse in situ cara ao ano 1908. Dimensións do soporte (papel): 22’10 cm de alto e 16 cm de ancho. O debuxo acompáñase da seguinte aclaración manuscrita do autor: “Todos los trazos negros representan relieves. La parte superior de la cimera o casco figuran lambrequines o penachos, que no los he dibujado porque desde el suelo no se veían y escalera no había en la casa.

En la zona inferior izquierda de este escudo he dibujado un león; pero en el original, toda la cabeza está borrosa y no sé si es de león o de cualquier otro animal. A juz- [reverso] gar por los demás miembros que en el original se observan, la cabeza debe ser también de león. La melena que a este león le he puesto tampoco la tiene el original.
El adorno que falta poner a éste escudo es análogo al ya dibujado”.
Brasón da casa-pazo de Chamadoira (parroquia de Cerdedo): Vállome para este punto do xa publicado en Materiais para o estudo da freguesía de San Xoán de Cerdedo (Solla, C.: 2002): O pazo de Chamadoira, sito no Lughar da Capela. O conxunto pacego abrangue as vivendas denominadas casa de Forlentina e casa de Cabanelas. Edificio do século XVIII. A casa de Forlentina, á esquerda do portal, presenta grande escudo coas armas dos Caamaño, Mariño e Castro (dimensións: 135 x 85 cm aprox.). A parede sur sostense sobre grosos piares e zapatas. A casa de Cabanelas, á dereita do portal, presenta encol dunha peaña unha estatua en pedra, orante, de Bartolomeu Cadavide García de Caamaño, crego fundador da capela (dimensións: 120 cm de alto aprox.).
Espazo histórico, lendario e ritual: pazo do século XVIII, obra atribuída á mestría de Pedro de Monteagudo (c. 1633-c. 1700); escudo dos Caamaño, Mariño e Castro; estatua orante de Bartolomeu Cadavide; vínculo con Manuel Barreiro Cabanelas (1867-1950), conde de Cabanelas ou conde de Covelo; capela de principios do século XVIII baixo a advocación de san Bertolameu; nun fornelo da portada exhíbese a imaxe do santo co demo pola cadea; o crego Bartolomeu Cadavide García de Caamaño (1645-1720), reitor de Salcedo (Pontevedra), foi o promotor do pazo e mais da capela; lenda da praga de lagostas sufocada polo santo: “O día de san Bertolameu ten o demo unha hora en por seu”; santo esconxurador da chispa (responso de san Bertolameu); santo acrecentador da colleita (mazarocas tributadas ao santo); o centeo bendicido de san Bertolameu aplaca o lume...
Os debuxos das pontes foron doados ao Museo por Ramona Sobrino Rivas, nai de Henrique Campo Sobrino. Os debuxos da gliptografía da Pontapedre e do escudo de Chamadoira pertencen á colección Casto Sampedro. Casto Sampedro Folgar foi o fundador da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra (1894) e director do Museo de Pontevedra dende a súa fundación (1927) até o seu falecemento, acaecido en 1937.

Con 16 anos, Henrique Campo Sobrino foi nomeado debuxante, colaborador e socio de mérito da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra e, pouco despois, correspondente da Real Academia de la Historia (Madrid). Campo Sobrino realizou os debuxos das pontes con 17 anos, o escudo de Chamadoira con 18 anos, e os apuntamentos gliptográficos con 19. Henrique Campo morreu prematuramente en Pontevedra en 1911, aos 21 anos de idade.

Igrexa de San Xoán de Cerdedo e casa reitoral, debuxo de Castelao, c. 1924 (Museo de Pontevedra).

Igrexa de San Xoán de Cerdedo

5º) Denominación do ben: “Igrexa de San Xoán de Cerdedo (Pontevedra)”. O quinto dos debuxos conservados no Museo de Pontevedra e vencellados con Cerdedo é un Castelao (nº de inventario: 2579-003). Afonso Daniel Castelao (1886-1950) debuxou cara a 1924 (aos 38 anos de idade) un carbón sobre papel verxurado da igrexa parroquial de Cerdedo. Dimensións do soporte (papel): 29’50 cm de alto e 38 cm de ancho.

Residindo en Pontevedra, é posíbel que Castelao se desprazar a Cerdedo co gallo dun mitin agrarista e, hospedado, na fonda de Durán (despois, A do Roxo), debuxase dende o balcón do antigo estabelecemento hostaleiro unha perspectiva do conxunto arquitectónico do templo e casa reitoral. Á esquerda da reitoral non hai indicio do edificio do asilo, xa que se comezou a construír en 1927. Albíscanse, si, nun segundo plano as lombas de Lourido e, de fondo, os cumes do monte do Seixo.
Ao fío, cómpre salientar que o debuxo que acompaña o relato de Castelao “A ponte vella” (1º libro de Cousas, 1926) é, ben seguro, a ponte de Santo Antonio de Cerdedo. A súa feitura debeu cadrar no tempo co debuxo do templo parroquial.
Igrexa parroquial de San Xoán Bautista: primitivo templo románico; ampliación de finais do século XVIII (1779 e ss.) promovida polo reitor Román Moas e Barreiro; os irmáns Xosé e Gregorio Neto foron os mestres canteiros artífices da reforma.
Espazo histórico, lendario e ritual: consonte o pobo, o templo orixinal edificouse sobre un lupanar; “Cerdediño, Cerdediño / Cerdediño prós amores / a fonte ao pé da estrada / e san Xoán no medio das torres” (copla popular); combate de san Xoán co Becho (dragón), lenda fundacional da parroquia: o Embigo do Becho; culto hexemónico do Ecce Homo (dende a súa adquisición, en 1777), talla de Gambino e/ou Ferreiro; os gavachos botaron ao chan a efixie do san Xoán torreiro (1809); tras o golpe de Estado de 1936, os franquistas de Cerdedo farán do Xesús flaxelado arma reboladiza; o Ecce Homo é avogoso do lume, das tormentas e da boa morte...

Pé de muíño castrexo achado na Cerrada das Mámoas (Museo de Pontevedra).

Muíño castrexo da Cerrada das Mámoas

6º) O primeiro dos obxectos tridimensionais ao que nos imos referir rexistrouse coa denominación: “Muíño manual (Cerdedo)”. A peza (nº de inventario: 4441) é un pé de muíño de época castrexa, reutilizado como elemento construtivo nun valado da leira nomeada Cerrada das Mámoas, no monte de Cerdedo (monte de Abaixo). Foi atopado por Severino Bugallo Valiñas quen o doou ao museo. Peza de granito de 38 cm de diámetro, 35 cm de alto máx. Descoñecemos a data do seu achado e o xacemento arqueolóxico do que provén. Malia que descontextualizado, o pé de muíño pode ser índice dun poboado da Idade do Ferro aínda por descubrir, orixe do Cerdedo actual. Neste senso, non demoraremos retomar as exploracións tanto na Cerrada das Mámoas coma nos Aghorvellos (Agros Vellos), perto do núcleo urbano.

O cerdedés Severino Bugallo Valiñas, Severino do Forno (c. 1892-1981), de oficio panadeiro, foi un político republicano vítima da represión franquista.

Doela brasonada do capitán Gosende (Museo de Pontevedra).

Brasón do pazo das Raposeiras

7º) O segundo dos obxectos tridimensionais custodiado no Museo de Pontevedra é o escudo dos Gosende ou do pazo das Raposeiras (Meilide-Cerdedo). Chamoume a atención que, na web do museo, o buscador da colección artística non fose quen de discriminar a pedra armeira do capitán Gosende. Mais, o escudo estar está nas dependencias museísticas (nº de inventario: 2331). Xosé Millán, membro da Sociedade Arqueolóxica, xestionou a adquisición da peza. A operación de compra (unhas 25 pesetas) e traslado debeuse efectuar nos anos vinte do pasado século. O brasón dos Gosende, devanceiros do padre Sarmiento, está labrado no anverso da clave ou doela mestra do arco que armaba o portal de acceso ao recinto pacego. O propio Sarmiento (1745) describe a heráldica familiar: cuyas armas, que subsisten en dicha casa y copié el diciembre de 745, son una grande media luna, tres luceros y cuatro globos.

Luís Messía (Labras heráldicas del Museo de Pontevedra, 1991) anotou as dimensións da peza: alto: 45 cm, ancho: 35 cm. O escudo integrou durante anos a exposición lapidar disposta nas Ruínas de San Domingos (Pontevedra). Despois, foi retirado a dependencias interiores do museo.
Do 28 ao 31 de marzo de 2024, publiquei no xornal Faro de Vigo a colaboración intitulada “‘Cerdedo no tempo’, unha exposición imaxinada” (catro entregas). Dous dos sete obxectos enumerados aquí (o pé de muíño castrexo da Cerrada das Mámoas e o escudo do capitán Gosende) xa foran seleccionados co gallo da fantástica exposición. Á luz das novas achegas, os catro debuxos de Campo Sobrino e o debuxo de Castelao ocuparían xaora un lugar de honra na mesma. En copias enmarcadas, os cerdedeses deberiamoslles outorgar parede de realce nos nosos fogares.

0 Comentários

A Pedra do Biolo: a matriz rexeneradora do Castra Seghón

28/12/2024

0 Comentários

No Castra Seghón, outeiro do monte de Chamadoira, localízase O Biolo, unha pedra furada coa que se esconxuraba o anghinido, unha doenza infantil do pasado.

O Biolo, despois da roza.

Calros Solla

Na converxencia das estremas parroquiais de Cerdedo, A Corredoira e Caroi érguese o outeiro do Castra Segón. Coordenadas do coto.- X: 547.588; Y: 4.705.522; 601 m de altitude. O Castra (ou Castro) Segón (óese Seghón) é un baluarte rochoso de orixe natural e forma semicircular. Os afloramentos graníticos, dispostos en arco e en declive, parapétanse cara ao norte e esvaecen cara ao sur. A cimeira do castro localízase a uns 60 m da estrada que, polo sur, cingue a penela, pondo en comunicación os lugares do Casal (A Corredoira) e do Meixón (Caroi) co lugar de Chamadoira (Cerdedo). Segundo testemuños recadados recentemente, na cimeira do Castra Seghón, ao escusado do pedregal, situaríase O Biolo ou a Pedra do Biolo.
En pouco máis de 300 m de lonxitude, a ladeira noroeste da cuíña do Castra Seghón presenta un desnivel de 100 metros até a fondeira, sucada polo río do Porto das Cubas, denominación do treito primeiro do río das Cervas, afluente do río Lérez pola marxe esquerda.
Sen xeorradar ao que botarmos man, non podemos afirmar que o subsolo de Castra Seghón agoche vestixios habitacionais da Idade do Ferro. A forma “castra” ou “castro” (lat. castrum “fortificación”) designaría, cando menos, unha atalaia roqueira de esculca avantaxada e doada defensa. Polo que respecta a “Seghón”, crémolo derivado de “sega”, deverbal de “segar” (lat. secare “cortar”). Segar é sinónimo de seiturar ou ceifar, todos tres verbos relacionados coa recolleita do cereal (trigo, centeo...).
Agora ben, sendo Castra Seghón un lugar exposto, pedrallento e corgueiro, pouco cereal lle auguramos como para ser merecente dun aumentativo (Seghón).
Cando a finais dos anos 90, me ocupei de recoller a toponimia da parroquia de Cerdedo (Solla, C.: Materiais para o estudo da freguesía de San Xoán de Cerdedo, 2002), anotei para as aldeas de Chamadoira e San Bernabé os microtopónimos O(s) Seghón (-ghós) e Outeiro do/O _Castra Seghón. O Biolo ou a Pedra do Biolo non aparece entre as respostas, quizais por esquecemento, quizais porque os informantes de antano, centrándose en dar conta das leiras, alargos e cortiñas, non consideraron constar un penouco no seu “catastro”, por moi santo ou avogoso que fose.
No drag consígnase a palabra “biolo”, atribuíndolle o seguinte significado: “Pequena abertura no teito, nunha parede ou nunha porta”.
Aínda que O Biolo cative arestora a nosa atención, Castra Seghón tamén se acrisola con lendas de mouros: Hai anos, os de Chamadoira levaban o gando a pacer até o Castro Segón, onde se dicía que vivían os mouros. Cumpría ter conta dos animais porque, de ficaren sós, os mouros saían dos seus escondedoiros e muxían nas vacas até deixalas secas (en Carta arqueolóxica do concello de Cerdedo, Ed. Morgante, 2009, páxs. 28-9).
Algo alcanza aquel que non cansa. Consonte os informantes entrevistados hogano, O Biolo nomearía, “no monte de Chamadoira de cara a Caroi”, unha pedra atravesada por un burato, unha pedra furada, vaia. O orificio tería función ritual pois, dende tempo esquecido, o lugar, recóndito e discreto, fora empregado pola comunidade aldeá para a práctica máxica da corta do “anghinido”. Identificábase o anghinido cunha sorte de diabólica influenza que afectaba os nenos acabados de nacer, provocándolles choremia, amortuxamento, coloración denegrida, deformacións esqueléticas e mesmo a morte. Velaquí o anghinido, presente nunha copla de rexouba:

Cara de leite fervido,

cara de leite fervido;
inda me dixeron onte
que tiñas o anghinido.

Francisco de la Huerta y Vega, no libro Anales del Reyno de Galicia (1733), explica: Padecen los niños una enfermedad, que en idioma del País llaman ‘o enganido’, que es a manera de tísica, que les va consumiendo hasta que mueren, sin querer tomar los pechos a las madres, ni gustar cosa alguna.
Poderiamos daquela asociar o apelativo “Seghón” xa non cunha pródiga aínda que esgrevia estivada, senón coa “corta efectiva” da sobredita doenza infantil. Estes lugares excepcionais, ben coñecidos polo pobo, adoitaban escollerse como fitos de deslinde, lugares liminares no eido físico mais tamén no psíquico.
Non era a primeira vez que os meus inquéritos recollían a relación entre os predios próximos á aldea de San Bernabé e a taumatúrxica curación do anghinido (variante de “enganido”, “engaraño”, “tangaraño”, “tángano-mángano”...). Hoxendía a meirande parte dos entrevistados asocian o anghinido coa miseria e a desnutrición (carencia de vitamina D). De entre os moitos lugares prescritos na parroquia de Cerdedo para a esconxura deste mal, tiñan moita sona os carballos fonchos da carballeira do San Bernabé, que antano arrodeaban a ermida –o templo primixenio remóntase á epoca medieval–. A avogosía dos carballos acabouna herdando o santo.
Perante a Pedra do Biolo, o ritual para a esconxura do anghinido requiría da participación do cativo enfermo, da súa nai (non sempre) e doutras dúas mulleres, de nome María, que accedesen “a obrar con fe” (houbo quen apostilou: “dígao ou non a cédula, todas as mulleres son Marías”). Coa nai da crianza á parte, as dúas Marías –unha co cativo no colo– situábanse fronte ao burato en cadanseu extremo. Deseguido, procedíase mediante unha fórmula e manobra que se repetiría por tres veces (ou nove):

–María, ti que me dás?
–Douche o anghinido. (Facendo pasar o cativo polo orificio).
–O anghinido non cho quero; quero a ... (o nome e o primeiro apelido do rapaz), meu fillo querido (ou tamén: curado e vivo).
–Pola ghraza de Deus e da Virxe María, un nosopai e unha avemaría. (Ecléctica cristianización).
Amais das cachopas furadas do San Bernabé e a Pedra do Biolo, velaquí outros métodos (ou escenarios propiciatorios) de introdución do neno doente empregados para a esconxura do anghinido na terra de Cerdedo: a) Por entre as patas dunha mesa onde o crego pousara antes o Santísimo, é dicir, a partícula custodiada que se levaba en presenza do moribundo cando este recibía o viático. b) O forno quente despois da enfornadura (a uns 200 graos), unha vez librado das fogazas: o recén nado atábase á pa do forno e introducíase espido tres veces na caldeira. c) A través dun dos cancís do xugo que, previamente e sen animais, se xunguira á cabezalla do carro, upada no tentemozo. Cumpría que o xugo se adobiase coa cruz ou outros signos profilácticos. d) A través do boquelo circular armado cunha póla nova e esfollada de salgueiro ribeirán, que no crecente lunar se dobrara e cadrelara sobre si sen fender (as ablucións da criatura no mansío eran optativas). e) Pasándoo polo aro confeccionado coas espadanas empregadas como alfombra floral nas procesións e sobre as que transitara o santo ou santa de devoción. f) Por tras do chorro dunha fonte dotada de cano (as ablucións da criatura na auga do pío eran preceuto)... Os rituais demandaban a intervención de unha (forno, fonte), dúas (cancís, aro de salgueiro, aro de espadanas) ou tres Marías (mesa).

Mediado o século XX, en Meilide (Cerdedo), as tres Marías que participaban asiduamente na cerimonia eran María da Ghosenda, María do Campo e María das Raposeiras (miña nai), que tomou o relevo de María de Xil, cando esta se aveciñou no lugar da Revolta. En Meilide, dende que hai memoria, o ritual elixido era o da mesa do Santísimo. As sacerdotisas pasábanse o neno doente por debaixo da mesa. O tres era o número máxico.
Na revista O Tío Marcos d’A Portela (5-7-1885), o ourensán Benito F. Alonso salienta a potestade milagreira do santuario de san Bieito da Cova do Lobo (Barbadás) e a súa pedra do Tangaraño –cristianización dun oenach pagán– e mais o rol druídico das tres Marías que, tras o rito oficiado na soleira da cova, abandonaban a roupiña do cativo enfermo na fraguiza de ao redor ou anoaban un ramallo de xesta: se a xesta secaba, o neno non tiña cura. Amais, engádese para requinte do triángulo mariano a virtude da madeixa de liño virxe (sen empozar) como litúrxico “mantel”. As Marías tamén debían ser virxes, ou, cando menos, non estar co período.

–Aí che vai o enganido; doucho doente e vólvemo vivo.
–Aí che vai o tangaraño, déchesmo morto e vólvocho ‘sano’.

Retomemos o fío. A nós tocábanos localizar naquel monte O Biolo ou a Pedra do Biolo; e ben aconsellados por unha confidente oriúnda da aldea de Chamadoira –testemuña de excepción–, dirixímonos ao Castra Seghón. Investimos unha tarde na busca e rebusca do Biolo, xa que boa parte do mostrario granítico se ocultaba baixo unha grosa capa de manto. Axiña empardeceu, e cando pensabamos volver co fardel baleiro, perto do cume, batemos felizmente co escenario dos prodixios.
O Biolo, ou a Pedra do Biolo, é un dos moitos bolouros graníticos existentes naquel montecelo. Visto de perfil, é notábel a súa semellanza cun sapoconcho xigante. O bloque principal viría sendo a coiraza. Lañada do bloque principal, mais non desprendida, estrícase a “cabeza” do animal imaxinario. A pedra adxectiva, coma unha pontiña arcada, pousa un extremo nun saínte do bloque principal e o outro nas laxas do soarego. Os axentes naturais abriron un conduto de 1’60 m de lonxitude (parede longa) e 0’90 m (parede curta). A altura do orificio é de 1 m (por debaixo da lumieira) e de 1’60 m por arriba. É necesaria unha roza para poder observar con detemento outros elementos semiocultos pola vexetación.
O altarciño do Biolo ofrecíalle os aldeáns un útero vivificador no que renacer os fillos malatos soñándoos saudábeis e restabelecidos. A fotografía que acompaña o texto aforra descricións prolixas.
Nos Apuntes históricos de la provincia de Pontevedra (1907), Manuel Murguía escribe: Entre las grandes rocas que sirven de asiento a ermitas de tanta fama ... hay algunas piedras horadadas por cuyo hueco, mal que bien, se hace pasar a los encanijados y a los paralíticos, más de una vez a costa de verdaderas desolladuras. Este procedimiento, conocido con el nombre de ‘desentangaraño’, cura de sus achaques a los enfermos, y les devuelve la fuerza o la motilidad que han perdido.
Aqueles tempos ogallá non volvan!, así e todo, Deus dea quen diga as cousas. Na soleira do Aninovo, conto os meus anos por pedras exhumadas do esquecemento: o catálogo do monte do Seixo (Portalén, o Marco do Vento, o Almadraque de Pirocha, as Pedras Quileiras...), o Rinrín, Penaquetanxe, a Pena da Moura, o Outeiro Rachado, a Laxa do Castro, a pedra de Xan Xil, etc.

Parafraséase a célebre opereta e proclámase: “a ciencia avanza que é unha barbaridade”, porén eu gosto de rescatar e divulgar (non de reivindicar) o vademécum dos devanceiros. Malia considerarmos moitos deles remedios inútiles e mesmo prexudiciais, a súa pervivencia na memoria dos decanos con frecuencia nos desvela recunchos da nosa paisaxe dotados dunha singularidade engaioladora. O Castra Seghón e o seu Biolo sono de certo. Por desgraza, nin esas selleiras calidades librarán estes lugares de padexadoras e buldóceres, nin os preservarán do progreso orquestrado por imbéciles e escuros. Somos formigas contra elefantes, mais non empreguemos como desculpa o paraugas do descoñecemento.

A Pedra do Biolo, antes da roza.

O pedregal do Castra Seghón.

0 Comentários

O mestre que nos aprendeu as letras da Pontapedre

21/12/2024

0 Comentários

O mestre Fernando Rey Vidal, que ben seguro inspirou a novela O mestre de Quiroza, legounos unha valiosa reprodución das marcas de canteiro da ponte de Pedre

A Pontapedre (cara sur), na actualidade.

Carlos Solla

Xosé Varela Buela, nado en Cerdedo en 1893 e estabelecido na Arxentina en 1914, enviou ao prelo a finais de 1930 a novela El maestro de Quiroza. Fermín Losada, o personaxe que lle dá título ao libro está inspirado, ben seguro, en Fernando Rey Vidal, que fora mestre de Quireza entre os anos 1894 e 1926 (32 anos de maxisterio). Descoñecemos o porqué da paronimia dos topónimos Quireza/Quiroza, mais intuímos o desexo do autor de distanciarse da realidade.
Sen poder garantilo, coidamos que Fernando Rey Vidal arribou ao maxisterio dende a sobrestantía (capataz) de Obras Públicas (BOPL, 30-9-1890).
No xornal pontevedrés El Criterio Gallego do 8 de marzo de 1894 lemos que a Xunta de Instrución Pública tomara a decisión de outorgarlle a escola incompleta de nenos de Quireza a Fernando Rey. A escola incompleta era aquela que non ofrecía íntegra a Educación Primaria. A de Quireza dotábase con 250 pesetas anuais (diñeiro destinado, mormente, a sufragar o alugueiro do inmóbel).
En febreiro de 1895, a Dirección Xeral de Instrución Pública recibe o expediente do mestre Fernando Rey, co que se lle expedirá o seu título profesional (Gaceta de Galicia, 19-2-1895). En abril, o título está ao dispor do interesado na Escola Normal de Pontevedra (El Magisterio Gallego, 15-4-1895).
En marzo de 1899, consonte informa a Asociación Provincial de Maestros de Pontevedra, as mestras e mestres da Xunta local de Cerdedo elixiran a Fernando Rey como secretario (El Noticiero Gallego, 25-3-1899).
En abril de 1901, Fernando Rey colabora economicamente a favor da homenaxe ao político coruñés Eduardo Vincenti, para quen o Maxisterio e a ensinanza ocuparon un lugar central na seu ideario. Vincenti fora nomeado en 1892 director xeral de Instrución Pública.
O 11 de marzo de 1903, El Noticiero Gallego (“Órgano de la A. P. De Maestros de Pontevedra”) publica que Fernando Rey, a canda outros dous mestres de Cerdedo, presentaran expediente solicitando un aumento de soldo. Segundo El Noticiero Gallego do 25 de abril de 1903, o mestre de Quireza leva de servizo 8 anos, 8 meses e 24 días. O 25 de xuño, o mesmo periódico informa que o mestre acada as 625 pesetas de soldo anual (apenas 2 ptas. ao día).
En agosto de 1908, A Xunta Provincial de Instrución Pública acepta a proposta da Xunta local de Cerdedo, para que o nome de Fernando Rey Vidal se engada a unha listaxe de mestras e mestres da provincia de Pontevedra premiados por el celo con que atendieron a los trabajos escolares (La Correspondencia Gallega, 14-8-1908). Na vila de Pontevedra, proxéctase para o 23 de setembro a “Fiesta Escolar”, na que as mestras e mestres premiados recollerán os seus galardóns (informa El Noticiero Gallego, 18-8-1908): ...dando comienzo a la hora de diez y media de la mañana en el paseo de la Alameda ... Situadas las autoridades y comisiones en la parte central del paseo, el Orfeón Infantil de la Sociedad Artística entonará un himno y, enseguida, desfilarán los niños ante la bandera, organizándose la procesión cívica que recorrerá las calles de Michelena, Oliva y Riestra para penetrar por el Paseo de Vincenti en el Circo-Teatro, donde se procederá a la distribución de premios y diplomas a los agraciados.
A los maestros premiados damos nuestra cumplida enhorabuena por la distinción de que son objeto...
A canda Fernando Rey Vidal (escola mixta de Quireza), outros tres mestres con praza en Cerdedo son merecentes da devandita distinción: Xosé Barros Romero (escola de nenos de Cerdedo), Teresa Varela Humia (escola de nenas de Cerdedo) e Plácido Martínez Monteira (escola mixta de Folgoso).
O 27 de maio de 1909, La Correspondencia Gallega informa que o mestre de Quireza contribuíra con 3 pesetas en prol da subscrición para o monumento conmemorativo da batalla de Ponte Sampaio. Os seus alumnos non quedan atrás e achegan 7 pesetas e 90 céntimos. Ben seguro, o mestre dedicara unhas cantas sesións a relatarlles polo miúdo, cen anos despois, o devastador paso do exército napoleónico pola parroquia quirezá e adxacentes: ...As tropas francesas, superiores en número e armamento, conseguen domear as defensas galegas e atinxen, na tarde do día 29 [de abril de 1809], os predios das freguesías de Castro, Quireza, Folgoso e Ventoxo. Portela Pazos escribe: ‘Asasinaron, roubaron e incendiaron casas e palleiros en todos os lugares do tránsito e cometeron outros indicibles atropelos’. O día 30, os milicianos de Montes, ben dispostos nas encostas do Seixo, facendo ruxir os canóns de pau, foron quen de conter o avance francés. Así e todo, o seu paso por Cerdedo saldaríase coa devasta de Quireza, Castro, Filgueira... e a morte de non poucos veciños (Solla, C.: As pedras da tribo. Retrincos II, páxs. 206-7).
O 24 de xullo de 1912, o xornal pontevedrés Progreso publica que a Xunta de Instrucción do concello de Cerdedo felicitara e agradecera o traballo da mestra Aurora González e do mestre Fernando Rey Vidal polos resultados colleitados polo seu alumnado nos exames finais: por el grado de conocimiento que han sabido inspirar a sus alumnos.
En El Noticiero Gallego (25-1-1915), e con data do 7 de xaneiro, lemos que o mestre de Quireza leva no exercicio da súa profesión 20 anos, 8 meses e 24 días. Un mes despois, Progreso, facéndose eco do publicado por la Gaceta de Madrid (antigo BOE), informa que o mestre Fernando Rey ascendera até acadar a categoría das 1.000 pesetas de soldo anual (apenas 3 ptas. diarias).
O 12 de febreiro de 1920, El Diario de Pontevedra informa do falecemento, na parroquia de Castro, de Avelina Sieiro Simal, cónxuxe de Fernando Rey Vidal, polo que intuímos que o matrimonio residía nesta freguesía, contigua á de Quireza. A defunta Avelina viña sendo irmán do controvertido Constantino S. S., médico de Castro e home forte do riestrismo en Cerdedo.
En xullo de 1921, o mestre volve arrimar o ombro co gallo doutra festa homenaxe a Eduardo Vincenti (El Noticiero Gallego, 11-7-1921). Vincenti falecerá en Madrid no ano 1924.
O 13 de agosto de 1924, o arousán Galicia Nueva informa do ascenso de Fernando Rey. O mestre pasa a percibir un soldo anual de 2.500 pesetas (case 7 ptas. ao día).
En El Noticiero Gallego do 4 de setembro de 1926, lemos: Jubilaciones voluntarias ... ha sido cursada a la Dirección general de 1ª Enseñanza el expediente incoado a instancia de D. Fernando Rey Vidal, maestro de la escuela nacional de Quireza en el ayuntamiento de Cerdedo, en solicitud de jubilación voluntaria. En outubro dese mesmo ano, concédeselle a xubilación. Con, aproximadamente, 32 anos traballados, ao mestre de Quireza correspondíalle unha paga de xubilación do 70% do seu soldo: unhas 1.750 pesetas anuais (146 ptas. ao mes).
En agosto de 1928, o correspondente en Marín do xornal El Pueblo Gallego (12-8-1928) saúda a Fernando Rey Vidal (mestre xubilado) e ao seu fillo Xoán Rey Sieiro (mestre en activo) que, procedentes de Santa Baia de Castro, optaran polos areais marineses para pasar a canícula.
Estabelecido o contexto, retrocedo arestora oito anos no tempo. No Catálogo documental e bibliográfico da Deputación de Pontevedra (ATOPO), no que remexo con frecuencia, achei dúas cartas manuscritas de Fernando Rey Vidal, datadas no ano 1920. As misivas teñen por destinatario o mestre e pedagogo Xoán Novás Guillán (1880-1967), vinculado naquela altura á Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra. Anos despois, Novás acabaría afiliándose a Falange e depurando compañeiros de profesión.
No segundo dos documentos, o mestre de Quireza, a petición do destinatario, redacta unha descrición da ponte medieval de Pedre, sobre o río Lérez, acompañando o texto cuns debuxos primorosos do alzado da construción e dos caracteres gliptográficos conservados nos seus perpiaños:

Carta 1:

Quireza, Sebre. 2 de 1920

Sr. D. Juan Novás Guillán

Muy señor mío y respetable amigo: En contestación a su última, participo a V. que ante-ayer pasé nuevamente a revisar el Puente de Pedre, y resulta que las piedras antiguas que existen en el pretil en ninguna de ellas veo inscripción alguna. Las que están en el río no pueden divisarse en la actualidad devido al mucho caudal de agua que juntan en dicho puente la confluencia de los ríos de Cerdedo y Quireza.
En las vacaciones de verano, con algún trabajo, es cuando se pueden reconocer las piedras que existen en el fondo del río, por haber poca agua, pues según me informan, ya están enterradas algunas, y otras las llevó más abajo la crecida de agua.
Cuando venga por esta de visita (si no viene de prisa) iríamos a ver el puente y luego haré lo que V. determine.
Adjunto el oficio y relación de adultos matriculados, a fin de que sea incluido en nóminas.
Dispense la molestia y vea en que puede ser útil un agradecido afmo. amo. s. s. q. b. s. m.

Non dubidamos que Xoán Novás lle fixo esta encarga ao mestre de Quireza tras ler o padre Sarmiento. Sarmiento, na súa Viaxe a Galiza de 1745, deixara anotado para a posteridade: Bajé a ver el puente de Pedre ... Es puente sin cal, muy antiguo, de tres ojos. Creo sería el camino de los romanos de Braga a Lugo. En el borde del puente hay letras, y en otra piedra, que cayó en el río, hay otras; pero supe después que las había y así no las vi. Volví después al mismo puente, y me enseñaron, en el plano horizontal del borde oriental, las piedras que tenían letras; pero estaban las piedras tan llenas de moho (que llamaron en el país “gañada”) que sólo distinguí una M, una V y, creo, una R, y no más; tres o cuatro piedras del borde, que cayeron en el río, y aún se ven desde el puente al poniente, dicen tienen letras. Esas se leerán mejor pues no tendrán moho y dicen que en verano se podrán sacar con facilidad a tierra (Solla, C.: Cerdedo na obra do padre Sarmento, 2012, pax. 22).

Carta 2:

Quireza, Octr. 17 de 1920

Sr. D. Juan Novás Guillán

Muy señor mío y respetable amigo: Adjunto remito a V. los datos que he podido sacar del puente de Pedre.
Dicho puente, como indica la adjunta lámina, lo constituyen tres arcos desiguales, estilo ojival, invadido alguno de ellos, como así mismo las cepas, de hiedras, brezos y otros arbustos.
Su origen parace ser romano.
Los signos que en él se distinguen sitan no en los pretiles, sino en el abovedado de los dos arcos más pequenos; no habiendo signo perceptible de esta clase en el arco mayor.
Existen también algunos gravados de estos, en una cepa de entre los dos arcos más pequeños, como indica la lámina; y aquí no se distinguen todos, sin que se practique una limpieza.
Los aludidos signos, copiados en el orden del natural, se los distribuyo en cuatro planas divididas por linias; correspondiendo cada plana a la bóveda que indica el adjunto diseño del puente; y cada linia a una fila de doelas.
Lo que sí, están muy separados dichos signos, mediando entre algunos de ellos un metro y medio metro más o menos; solo en los casos que indican los subrayados de la primera plana, se encuantran parejas de signos situados como letras para formar palabra.
Es cuanto tengo que decirle sobre el puente; ahora bien, si hicieran alguna interpretación, quisiera saberla también.
Queda de V. su afmo. amo. s. s. q. b. s. m.

Os debuxos elaborados polo mestre Fernando Rey a petición da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra acompañan este artigo. Contemplándoos, non podo ocultar a miña satisfacción. A piques de cumprirse unha centuria, o 13 de maio de 2013, Faro de Vigo publicaba o artigo “Capitán Gosende ao rescate da Pontapedre”. Eis un dos moitos textos que lle temos dedicado á ponte de Pedre, porén, entre outras curiosidades, neste, fixabamos a nosa atención nas marcas de canteiro, nas sinaturas que ás cuadrillas de construtores baixomedievais se lles dera por tallar naquelas pedras:
A ponte de Pedre posúe uns 60 m de lonxitude. O seu largo oscila entre os 2'95 m e os 3'30 m. A altura dos peitorís acada os 60 cm, aínda que hai seccións nas que non levanta máis dos 50 cm.
A construción érguese encol de tres arcos, lixeiramente apuntados, de disímiles dimensións. A clave do arco mor afástase do leito uns 8 m, a do arco meán, uns 6 m, e a do arco pequeno, uns 4 m. A luz do arco mor é duns 12 m, a do meán é duns 9 m e a do arco pequeno é duns 6 m.
Como ben se deduce, a ponte gaña, arco a arco, dous metros de altura e tres metros de luz.
Polo que respecta ás marcas de fábrica, tras inspeccionar coidadosamente o intradorso dos arcos, rexistramos, cando menos, dez sinaturas diferentes que dan testemuño doutros tantos canteiros. Así que fomos descubrindo a súa obra, se nos deu por referilos empregando os seguintes adeallos: ‘o grampas’, ‘o sete’, ‘o alcaiata’, ‘o hache’, ‘o da cruz’, ‘o te’, ‘o chanzo’, ‘o anzol’... (Solla, C.: A conxura dos Gosende, 2015, páxs. 51-55).
Coma nos pasou a nós, Fernando Rey non puido levar ao papel os glifos do intradorso do ollo maior, inaccesíbeis por mor da corrente mesmo no verán.
O mestre de Quireza tampouco sería o primeiro en reparar nos gravados. Xa en 1907, o debuxante Henrique Campo Sobrino (1890-1911) aproveitou unha visita a Cerdedo para debuxar a ponte de Pedre e reproducir 13 dos seus signos lapidarios (os do intradorso leste do ollo pequeno, segundo o modelo de Fernando Rey).
Ao fío, moito se me ten preguntado sobre outro gravado existente na calzada da ponte de Pedre. Aclaro de novo o asunto. Nunha das lousas do piso, Manuel Carballal Iglesias, veciño do Serrapio, labrou o alzado da cara sur da construción: tres arcos en declive e cruz. Acompañou o deseño co seu nome e data: “1937” “Manolo C. I.”. 47 anos despois, alguén engadiu a data “30-7-1984”. Manuel Carballal morreu en Madrid por mor dunhas febres tifoides (quizais o seu óbito aconteceu na data tallada a posteriori na ponte). Manuel Carballal era irmán de Antonio Carballal Iglesias (Antonino). Antonio Carballal, combatente antifranquista; fuxido; foi dedito no Serrapio en xullo do 43: destacado extremista con actuación en la zona roja en la guerra de liberación (El Ideal Gallego, 4-7-1943). Antonio casou cunha filla espuria de Lis Quibén, decisión que, ao parecer, lle salvou a vida. As cruces da Pontapedre (dúas: unha fincada na propia ponte; outra, na encrucillada do camiño) foron obxecto de espolio. O muíño de Sieiro (maquieiro de catro moas), anexo á ponte, foi adquirido por un particular e trasladado a Codeseda en 1986 (ou 87), cadrando coa enxurrada expropiatoria vinculada ao proxecto de construción do macroencoro de Dorna..
Vou rematando. Xosé Varela Buela era fillo do médico local Manuel Varela Paz e irmán do mestre republicano Francisco Varela Buela, vítima da represión franquista. Nas súas biografías constatamos que a praxe e o talante do mestre de Quireza Fernando Rey Vidal non caeron en fol rachado. Non é difícil percibir a súa influencia no maxisterio de Paco Buela. Por outra banda, emigrado a Arxentina con 21 anos e instalado na capital porteña, un saudoso Xepe Buela publica con 37 anos a novela El maestro de Quiroza. Edicións Morgante preparou en 2019 unha versión traducida e anotada do libro. Con seguranza, o personaxe do mestre está inspirado na figura de Fernando Rey Vidal, xa por ser unha persoa de aquilatado prestixio na comarca (falecido c. 1930), xa polos Varela Buela teren sido alumnos seus.

Agardo que a divulgación deste achado documental, a carón destoutras conexións biográficas e patrimoniais, esperte o interese dos cerdedeses, mais, son consciente de que o son non se transmite no baleiro.